Belgisch Observatorium Maatschappelijke Ongelijkheid

Alleenstaand ouderschap

François Ghesquière — 2026-03-02T05:30:00Z

Het artikel richt zich op alleenstaande ouders en samengestelde gezinnen, en hoe de voogdij over de kinderen geregeld wordt. Het doel is om de verschillende gezinsconfiguraties, zoals eenoudergezinnen, samengestelde gezinnen en gedeeld gezag tussen beide ouders beter te begrijpen, zowel in hun frequentie als in de socio-economische uitdagingen die ermee gepaard gaan.

Voor het eerst wordt de situatie van de kinderen bestudeerd, op basis van gegevens uit een enquête waarmee gemeten wordt hoeveel tijd zij bij de ondervraagde ouder doorbrengen. Op deze manier kunnen de verschillende configuraties van eenoudergezinnen worden onderscheiden op basis van de mate waarin de zorg voor de kinderen min of meer tussen beide ouders wordt verdeeld. Uit de onderstaande grafiek stellen we vast dat het merendeel van de kinderen (¾) met beide ouders woont.

De situatie van kinderen van gescheiden ouders is zeer gevarieerd, toch krijgt de moeder over het algemeen de bevoegdheid over de kinderen. Zo blijkt dat bij kinderen die niet met hun beide ouders samenwonen, ongeveer twee op vijf kinderen altijd bij hun moeder wonen, en slechts één op zes tijdens een deel van de vakanties en het weekend tijd doorbrengen met hun vader. Omgekeerd, leven er maar één op 20 kinderen van gescheiden ouders grotendeels of constant bij hun vader. Over het algemeen stellen we bij gedeeld gezag na een scheiding een opvallende afwijking vast van het doel van de wet van 2006, die als doel had om gedeeld ouderlijk gezag gelijker te maken [2], aangezien dit maar één op vijf kinderen van gescheiden ouders raakt. Het is echter wel niet eenvoudig om zonder achtergrondinformatie over de scheiding (geweld, achteloosheid, nalatigheid, ...) te gaan oordelen over de deugdelijkheid van de soort voogdij of ouderlijk gezag, met zicht op de belangen van het kind. In bepaalde gevallen kan het ook dat de ouders voor de geboorte van het kind gescheiden zijn; of zelfs nooit een stel geweest zijn.

Verschillende vormen van voogdij in verband met verschillende levensstandaarden

De verschillende vormen van voogdij of ouderlijk gezag gaan gepaard met zeer uiteenlopende levensstandaarden. Gemiddeld genieten kinderen, waarvan de ouders het ouderlijk gezag gelijk verdelen, van een levenskwaliteit die sterk aanleunt bij die van een kind dat opgroeit in een niet gescheiden gezin. Echter hebben kinderen die uitsluitend met hun moeder leven te kampen met behoorlijk wat moeilijkheden. Voor kinderen die voornamelijk bij hun moeder wonen, ligt de situatie tussen beide: ze zijn minder kwetsbaar dan kinderen die altijd bij hun moeder wonen, maar ondervinden toch meer problemen dan een kind wiens ouders niet gescheiden zijn of een gelijke verdeling hanteren van het ouderlijk gezag. Zo zien we, dat voor deze laatste groep, minder dan 15% zich niet kan veroorloven om op reis te gaan. Bij kinderen die voornamelijk of uitsluitend bij hun moeder wonen geldt dit respectievelijk voor ongeveer 20% en 50% van hen.

Een andere bron van ongelijkheid heeft te maken met het gender van de ouder, zelfs binnen een evenwichtige co-ouderschapregeling. Bij de ouders wanneer het verblijf gelijk verdeeld is, worden moeders vaker met moeilijkheden geconfronteerd dan vaders. Zo is 20% van de vaders met co-ouderschap huurders, tegenover 40% van de moeders in dezelfde situatie.

Vrouwen besparen vaker op persoonlijke uitgaven. Bij ouders met een evenwichtige co-ouderschapregeling heeft 1 op de 20 vaders niet de middelen om iets te drinken met vrienden, tegenover 3 op de 20 moeders in dezelfde situatie. De situatie is niet te vergelijken met moeders die volledig alleen met hun kinderen wonen. Bij hen stijgt dit tekort tot 1 op 3.

Alleenstaande ouder : lager opgeleid en minder aan het werk?

Toch kunnen we niet alle verschillen in levensstandaard toeschrijven aan de scheiding zelf en aan de manier waarop die is verlopen. De profielen van de ouders in verschillende situaties zijn namelijk niet hetzelfde. Moeders die regelmatig alleen voor hun kinderen zorgen, hebben minder vaak een diploma dan moeders die het co-ouderschap delen met de andere ouder – waarvan het opleidingsniveau vergelijkbaar is met dat van niet-gescheiden moeders. Bijvoorbeeld: terwijl de helft van de niet-gescheiden moeders of de moeders met een gelijkmatige co-ouderschapsregeling een diploma van het hoger onderwijs heeft, geldt dit maar voor een kwart van de moeders die de volledige zorg van hun kinderen hebben.

We zien hier ook de verschillen in arbeidsmarktstatus naargelang de verblijfsregeling. Meer dan 80% van de moeders met een gelijkmatige co-ouderschapsregeleng werkt en de meerderheid onder hen werkt voltijds. Van de moeders dat meestal de zorg van hun kinderen dragen, werkt 70% en zij werken vaker deeltijds (40%). Moeders die de volledige zorg van hun kinderen hebben zijn vaker sociale huurders dan de andere groepen, zelfs al is de meerderheid van hen aan het werk terwijl ze voor hun kinderen zorgen.

En hoe zit het met de alimentatie?

Opvallend is ook dat slechts een minderheid van deze alleenstaande moeders financiële steun krijgt van de andere ouder. Het ontvangen van alimentatie komt minder vaak voor in deze soort huishoudens dan bij moeders die het merendeel van de tijd (maar niet continu) de voogdij over de kinderen hebben. De kinderen gaan regelmatig, in het weekend en/of tijdens vakanties, naar hun vader. Meer bepaald is het ontvangen van alimentatie bijna niet-bestaand bij vaders met gedeelde voogdij (3%), laag bij moeders met gedeelde voogdij (10%), hoog bij moeders met het grootste deel van de voogdij (60%), maar lager bij moeders met het grootste deel van de voogdij (30%). Met andere woorden, slechts een minderheid van degenen die het meest behoefte hebben aan alimentatie, ontvangt dit ook.

Deze ontoereikende financiële steun voor de meest kansarme moeders zou aanleiding moeten zijn om de ondersteuning van vrouwen die alleen voor de opvoeding van hun kinderen moeten zorgen, te herzien en te versterken. Hiervoor kunnen twee pistes worden gevolgd. Enerzijds kan er meer steun worden geëist van de vaders, zelfs wanneer zij geen contact meer hebben met hun kinderen: vaker een beroep doen op DAVO (dienst voor alimentatievorderingen), effectieve en zwaardere strafrechtelijke sancties in geval van het in de steek laten van het gezin. Anderzijds zouden de staat en de sociale zekerheid deze gezinnen beter kunnen ondersteunen. Dit kan door middel van specifieke steunmaatregelen voor eenoudergezinnen, maar ook door middel van meer algemene steun voor kinderen, zoals hogere kinderbijslag en gratis toegang tot bepaalde openbare diensten (openbaar vervoer, gezondheidszorg, onderwijs, enz.)

Verhoogd collegegeld voor buitenlandse studenten

Belgisch Observatorium van Maatschappelijke Ongelijkheid — 2026-01-05T08:30:00Z

De rectoren van de Franstalige Belgische universiteiten, met de goedkeuring van de Federatie Wallonië-Brussel, hebben besloten om vanaf het academiejaar 2016 het inschrijvingsgeld voor buitenlandse studenten die geen burger zijn van de Europese Unie aanzienlijk te verhogen. Deze verhoging heeft belangrijke sociale gevolgen voor de betrokken studenten en lijkt een teken te zijn van een steeds elitairder en uitsluitender visie op het hoger onderwijs.

De autoriteiten van de Waalse en Brusselse Gemeenschap en de Franstalige universiteiten hebben de stap gezet om het inschrijvingsgeld voor het hoger onderwijs voor buitenlandse studenten die niet gelijkgesteld zijn met Europese studenten, sterk te verhogen. Vanaf het begin van het nieuwe academiejaar zullen al deze studenten het maximumbedrag moeten betalen dat momenteel is toegestaan, namelijk €4.175 in plaats van €2.758, met uitzondering van een lijst van minst ontwikkelde landen, die zeker niet alle armere landen omvat (zie figuur 1, waaronder Kameroen, Marokko, enz.).
Bovendien bepaalt het op 16 juni 2016 goedgekeurde “herfinancieringsdecreet” voor het hoger onderwijs dat ARES [1] voortaan tot 15 keer het “normale” schoolgeld aan buitenlandse studenten mag aanrekenen, namelijk 12525 euro, behalve voor studenten uit “Minst Ontwikkelde Landen” (MOL). De rectoren hadden om deze afschaffing van het maximum gevraagd. Ze streven er ook naar om uiteindelijk de lijst van “Minst Ontwikkelde Landen” af te schaffen: de rectoren hebben een bericht naar ARES gestuurd met het verzoek om studenten uit Minst Ontwikkelde Landen niet langer te laten profiteren van verlaagd inschrijfgeld (€835).

Een ongefundeerd kostenargument.

In principe wordt deze verhoging van het schoolgeld gerechtvaardigd door een financieel argument. Aangezien de betrokken studenten niet gefinancierd worden door de Federatie Wallonië-Brussel, zouden ze zelf hun studies moeten betalen zodat ze geen last vormen voor hun gastuniversiteit. Het is niet de bedoeling om de realiteit van de onderfinanciering van de universiteiten te ontkennen, maar de werkelijke kosten van het opvangen van een aantal buitenlandse studenten zijn voor elke universiteit in feite minimaal.

Van de bijna 144.000 studenten in het Franstalig hoger onderwijs komen er slechts 9.500 uit landen buiten de Europese Unie en minder dan 9.000 uit ontwikkelingslanden, 6.500 als studenten uit de armste landen niet worden meegerekend [2] (zie figuur 1). Bovendien moeten uit deze aantallen de vele studenten worden gehaald die als Belgisch worden beschouwd, waarvoor geen openbare statistieken bestaan, onder meer omdat ze al lang genoeg in België wonen of omdat ze een beurs ontvangen [3]. Deze studenten betalen hetzelfde inschrijvingsgeld als Europese studenten, namelijk 835 €, en de Franstalige universiteiten ontvangen een subsidie van de Federatie Wallonië-Brussel om hun studies te financieren.

Terwijl de subsidie die door de Federatie Wallonië-Brussel aan de Franstalige universiteiten wordt toegekend voor de financiering van de begeleiding van studenten ongeveer 700 miljoen per jaar bedraagt [4], 1.5 milliards si l'on tient compte de l'ensemble de l'enseignement supérieur, cette hausse du minerval des étudiants étrangers permettrait de gagner moins de 1% du montant de cette dotation (certainement encore moins si l'on soustrait les étudiants assimilés).

Zelfs als deze maatregel op alle buitenlandse studenten zou worden toegepast en het inschrijvingsgeld stijgt naar €12.525, zou dat slechts zo'n 4% uitmaken van de totale universitaire financiering, op voorwaarde dat alle studenten in België blijven studeren. Maar door deze verhoging zou het aantal studenten uit arme landen flink kunnen dalen.

Bovendien is het argument dat niet-EU-studenten extra kosten met zich meebrengen weinig overtuigend, aangezien zij slechts zo'n 4% van de universitaire studenten in de Waals-Brusselse Gemeenschap uitmaken. De extra kosten voor begeleiding, infrastructuur en onderhoud van gebouwen blijven dus minimaal.

De kaart toont de herkomst van studenten die zijn ingeschreven in het Franstalig hoger onderwijs in België

AUTEURS : H. Périlleux - L. Gutierrez /
• De kaart toont de herkomst van studenten die zijn ingeschreven in het Franstalig hoger onderwijs in België.
• Gekleurde stippen en cirkels geven het aantal studenten per land weer.
• De balkgrafiek aan de linkerkant geeft een overzicht van het totale aantal ingeschreven studenten, opgesplitst naar herkomstcategorie.
• De grootste groep studenten komt uit België, gevolgd door de Europese Unie.
• Buitenlandse studenten van buiten de EU komen voornamelijk uit Afrika en enkele andere ontwikkelingslanden.

Een asociale maatregel

De kernvraag is in welke situatie deze studenten zich bevinden. Universiteiten rechtvaardigen de verhoging van het inschrijvingsgeld door te stellen dat studenten uit arme of middeninkomenslanden meestal uit bevoorrechte milieus komen en de hoge kosten zonder problemen kunnen dragen.

Dat argument is misleidend. Zelfs als de meesten het bedrag kunnen betalen, wat gebeurt er met degenen die dat niet kunnen? Zij kunnen vaak niet rekenen op sociale bijstand van de universiteit, aangezien sommige instellingen buitenlandse studenten zonder Belgische assimilatiestatus en met een studievisum slechts onder zeer strikte voorwaarden financiële steun bieden—bijvoorbeeld alleen bij het overlijden van hun garant in België.

Aan de andere kant is het zeer onwaarschijnlijk dat de meerderheid van de studenten uit arme landen een dergelijk bedrag kan betalen zonder grote financiële gevolgen voor henzelf en/of hun familie. Volgens Branko Milanovic [5], heeft de rijkste 5% van de bevolking in India hetzelfde gemiddelde inkomen als de armste 5% in de Verenigde Staten, wat zelfs lager is dan het inkomen van de armen in West-Europa. Hetzelfde geldt voor de rijkste Ivorianen en de armste Duitsers. Met andere woorden, in termen van inkomen vertegenwoordigt de verplichte schoolgeld voor studenten uit landen als Bolivia, Kameroen en Marokko een aanzienlijk bedrag, ook voor degenen uit de hogere klassen, met uitzondering van het extreem kleine aantal van de rijkste leden van de samenleving die liever aan de meest prestigieuze universiteiten ter wereld studeren. Dit is duidelijk te zien op de kaart hierboven: er zijn maar heel weinig niet-EU-burgers uit welvarende landen.

Als gevolg hiervan, zoals de verslechtering van de leefomstandigheden van veel buitenlandse studenten in het afgelopen jaar al doet vermoeden, zal de geplande verhoging van het inschrijvingsgeld ertoe leiden dat studenten uit de betrokken landen nog meer in de problemen komen, of zelfs helemaal geen toegang meer hebben tot studies in Franstalig België.

Een elitaire visie op universitair onderwijs

Als de huidige maatregel slechts een zeer beperkte groep treft en een verwaarloosbare budgettaire impact heeft, kondigt ze niettemin een steeds elitairder wordende visie op universitair onderwijs aan en draagt ze hieraan bij.

De voorstanders van een verhoging van het collegegeld aarzelen niet om te betogen dat een te laag collegegeld onze universiteiten minder geloofwaardig en internationaal minder aantrekkelijk maakt, aangezien de prijs beschouwd wordt als een indicator van de kwaliteit van het onderwijs [6]. Los van het feit dat er geen bewijs is om deze bewering te staven, zou een dergelijke logica uiteindelijk kunnen leiden tot een onderscheid in inschrijvingsgeld tussen verschillende studierichtingen, waarbij de meest aantrekkelijke een hoger minimumtarief vereisen. Ze zouden zichzelf dan meer middelen kunnen toe-eigenen, waardoor een universitair systeem met twee bestuurslagen ontstaat. Op lange termijn zou dit argument ook een algemene verhoging van het collegegeld en het einde van een openbare universitaire dienst kunnen rechtvaardigen [7].

Er moet ook worden opgemerkt dat de huidige rector van de Université Libre de Bruxelles in zijn programma aankondigde dat de “ontwikkeling van Masters in het Engels” en de “structurering van de steun” voor meer internationale aanwerving op masterniveau, twee maatregelen die overeenkomen met een elitaire en commerciële visie op universitair onderwijs en gericht zijn op een zeer beperkt publiek, financieel zouden worden ondersteund door “het afschaffen van het maximum collegegeld voor niet-EU-studenten” [8].

Uit deze analyse blijkt duidelijk de onrechtvaardigheid, nutteloosheid en het gevaar van deze verhoging van het inschrijvingsgeld voor niet-EU-buitenlandse studenten. Dit heeft uiteraard in de eerste plaats gevolgen voor hen, maar ook voor de hele Franstalige Belgische universitaire gemeenschap.

Tenslotte komt hieruit een opvallende tegenstelling naar voren tussen de retoriek over de waarden van openheid en solidariteit die door alle universiteiten wordt gepromoot – een discours dat regelmatig naar voren wordt gebracht in de interne en externe communicatie van de instellingen – en de concrete impact op de opvang- en leefomstandigheden van buitenlandse studenten uit arme landen.

site de provenance :
Deze tekst is een herpublicatie van een artikel uit december 2016, dat gedeeltelijk is gebaseerd op een opiniestuk dat in oktober 2016 in La Libre Belgique verscheen en hier toegankelijk is..
In 2016 werd het project stopgezet na protesten van studenten. In december 2024 heeft de MR-Engagés-regering van Wallonië-Brussel het collegegeld voor studenten van buiten de EU verhoogd tot 4175 euro.

[1] Académie de Recherche et d'enseignement supérieur, de federatie van instellingen voor hoger onderwijs binnen de Franse Gemeenschap (Fédération Wallonie-Bruxelles). Fédération Wallonie Bruxelles

[2] Deze cijfers zijn afkomstig van de gegevens van het CREF. CREF

[3] Zie de verschillende motieven voor gelijkstellinghier

[4] Deze cijfers zijn afkomstig uit La fédération Wallonie Bruxelles en Chiffre 2016

[5] Milanovic, Branko (2016), Global inequality: a new approach for the age of globalization, Cambridge, MA: Harvard UP.

[6] Uitspraken gedaan tijdens een interne vergadering door een vice-rector van een Franstalige universiteit, en gerapporteerd door een onderzoekster.

[7] Merk op dat universiteiten momenteel al deelnemen aan mechanismen van uitsluiting. Zie hierover het artikel De bijdrage van de universiteit aan onderwijsongelijkheid evenals het artikel De nieuwe studentprecariteit

[8] Yvon Englert, kandidaat voor het rectorschap

Als men wil, kan men!

Anne-Laure Mathy — 2025-12-08T08:30:00Z

Bestaat er nog steeds ongelijkheid in het Vlaamse hoger onderwijs? Op het eerste gezicht lijkt de toegang tot het hoger onderwijs relatief gedemocratiseerd dankzij studiebeurzen het geplafonneerd inschrijvingsgeld. Bovendien zijn de toelatingscriteria niet per se beperkend. Behalve voor opleidingen zoals geneeskunde en tandheelkunde, waarvoor een toelatingsexamen vereist is. Voor kunstacademies is een diploma dat gelijkstaat aan het Belgische CESS (getuigschrift van het secundair onderwijs) voldoende. In 2014 lag het slaagpercentage voor dit diploma bij 18- tot 24- jarigen in België rond de 75% [1]

Wanneer men de ongelijkheden in het hoger onderwijs van naderbij bekijkt, lijken er twee sociale factoren een rol te spelen: toegang and succes. Deze twee factoren zijn geanalyseerd in een studie aan de hand van gegevens die sinds 1964 aan de KUL (Katholieke Universiteit Leuven) verzameld werden over eerstejaarsstudenten. De resultaten die besproken worden in dit artikel, zijn afkomstig uit diezelfde studie.

Veralgemening van het hoger onderwijs

De onderstaande grafiek toont de evolutie van het aantal inschrijvingen in het eerste jaar aan de KUL sinds 1964:

Figuur 1. Evolutie van het aantal inschrijvingen in het eerste jaar aan de KUL, 1965-2014

We zien een zeer sterke toename van het aantal inschrijvingen in het eerste jaar, van 2.000 in 1964 tot bijna 9.000 in 2014. Dit lijkt erop te wijzen dat er inderdaad sprake is geweest van “veralgemening” van de toegang tot de universiteit. Dit fenomeen wordt vaak geïnterpreteerd als het idee dat het voldoende is om gemotiveerd te zijn om te slagen: “Als men wil, kan men!”

Volgens deze veelgehoorde opvatting zou succes aan de universiteit afhangen van individuele keuzes: de meest verdienstelijke studenten zullen slagen, als ze dat echt willen. Maar betekent deze veralgemening ook daadwerkelijk democratisering?

Om een antwoord te bieden op deze vraag, moeten we kijken naar het studiesucces van eerstejaarsstudenten aan de universiteit.

Slagen in het eerste jaar: de echte sociale filter

De onderstaande grafiek toont het slaagpercentage in het eerste jaar aan de KUL sinds 1964, afhankelijk van het opleidingsniveau van de vader. In 1964 was het slaagpercentage vrijwel gelijk voor alle studenten, ongeacht hun sociale achtergrond. Tussen de 55 en 60% van de eerstejaarsstudenten slaagde in hun eerste jaar. Een mogelijke verklaring hiervoor is het feit dat gezinnen in die tijd hun kinderen enkel naar de universiteit stuurden met de bijna-zekerheid dat ze zouden slagen, aangezien studeren een grote financiële last betekende voor minder welgestelde families [2]. Studenten uit arbeidersgezinnen waren destijds dan ook niet representatief voor hun sociale klasse, omdat zij een strenge voorselectie hadden doorstaan. Alleen kinderen met een uitzonderlijk sterk academisch parcours schreven zich in aan de universiteit.

Figuur 2. Succespercentage in het eerste jaar aan de KUL, naar diploma van de vader, 1964-2014

Door de groei van het universitair onderwijs tijdens de tweede helft van de 20e eeuw werden steeds meer mensen uit arbeidersgezinnen toegelaten tot de universiteit. Tegelijkertijd werd de kloof in de slaagcijfers tussen verschillende sociale achtergronden steeds groter. Uit de grafiek blijkt dat studenten van wie de vader een laag opleidingsniveau heeft, in 2014 een veel lagere kans op slagen hadden (17%) dan studenten van wie de vader een universitair diploma had (36%). Opvallend is dat het slaagpercentage systematisch instort na 2004. De reden van deze sterke daling is de afschaffing van het oude jaarsysteem ten gunste van het cyclisch susteem, wat de manier waarop resultaten berekend werden veranderde. Dit veranderd echter niets aan de conclusie van deze studie: de verschillen in slaagkansen op basis van sociale afkomst bleven in 2014 aanzienlijk. Dus zelfs als het financieel gemakkelijker wordt om aan hogere studies te beginnen, lijkt niet iedereen dezelfde slaagkansen te hebben.

Het slaagpercentage van eerstejaarsstudenten aan de KUL kan ook worden geanalyseerd op basis van het opleidingsniveau van hun moeder. Uit de volgende grafiek blijkt dat de algemene trend vergelijkbaar is, maar met 1 opvallend verschil: in 1964 hadden studenten met een hoogopgeleide moeder al een aanzienlijk hogere slaagkans dan de rest. Het is interessant om te zien dat een hoogopgeleide moeder al in 1964 een voordeel leek te bieden. Dit fenomeen is waarschijnlijk te verklaren door het feit dat studenten met een universitair geschoolde moeder destijds uit zeer welgestelde milieus kwamen. Toegelaten worden aan de universiteit was in die tijd voor vrouwen immers voorbehouden aan een zeer kleine elitegroep, aangezien slechts een beperkt aantal vrouwen de kans kreeg om hogere studies aan te vatten [3].

Figuur 3. Succespercentage in het eerste jaar aan de KUL, naar diploma van de moeder, 1964-2014

Conclusie

Vandaag de dag ligt het probleem van sociale ongelijkheid in het hoger onderwijs niet zozeer bij de toelating tot de universiteit, maar vooral bij de slaagkansen. Met andere woorden, de toegangsdrempel is geleidelijk vervangen door de succesdrempel als belangrijkste factor in het creëren van sociale ongelijkheden. Natuurlijk ontstaan sociale ongelijkheden niet pas aan de universiteit. Ze worden in eerdere onderwijsfasen al gevormd, en verschillende studies tonen aan dat sociale afkomst een cruciale rol speelt bij de keuze van het secundair onderwijs. Wat op zijn beurt bepalend is voor de vaardigheden die nodig zijn om te slagen in het hoger onderwijs [4].

Toch blijkt uit de verschillen in slaagcijfers per sociale achtergrond dat universiteiten ongelijkheden in stand houden via hun eigen mechanismen. Helaas zijn deze bevindingen verre van nieuw, en met de huidige bezuinigingsmaatregelen en de onderfinanciering van openbare instellingen lijkt de situatie niet te verbeteren. Integendeel, er zou op elk onderwijsniveau geïnvesteerd moeten worden om een echte democratische toegang tot het hoger onderwijs te garanderen.

[1] Eurostat, 2018, https://ec.europa.eu/eurostat.

[2] I. DE LANOO, Stratifikatieproblemen en democratisering van het universitair onderwijs, De Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen, 1969.

[3] Bijvoorbeeld, in 1930-31 vertegenwoordigden vrouwen 5% van de studenten aan de UCL, https://fr.wikipedia.org/wiki/Femmes_dans_les_universités_en_Belgique.

[4] OESO, PISA, http://www.compareyourcountry.org/pisa/country/BEL.

« Opgroeien in een te klein aquarium » : wat racisme met kinderen doet

Noémie Emmanuel — 2025-11-13T08:30:00Z

Het klinkt misschien aangrijpend, maar het is de realiteit: in Belgiê zijn kinderen vaak het slachtoffer van racisme. De vrouwen die hier getuigen [1], namens zichzelf of namens hun kinderen, zijn hier opgegroeid terwijl hun roots ook liggen in Burundi, Congo, Ivoorkust, Iran, Marokko of Senegal. Racisme heeft diepe littekens in hun leven achtergelaten.

« Ilyas, mijn zoon, zat in de kleuterklas. Op een dag kwam zijn juf naar me toe en zei dat hij een ‘probleem had met vrouwelijke autoriteit' en dat we misschien in de familie op zoek moesten gaan naar waar dat vandaan kwam… Het was duidelijk een verwijzing naar de stigma's die aan moslims worden toegeschreven. »

...vertelt Ada. Ze is de moeder van een vierjarig jongetje dat zoals elk kind van vier, af en toe kattekwaad uithaalt. Maar wanneer zijn juf het vanuit een racistisch perspectief bekijkt, ziet ze niet langer een klein jongetje. In plaats daarvan ziet ze eerst een “moslim”, die ze labelt en van wie ze het gedrag analyseert door haar stereotiepe opvattingen.

Een aangeleerd gedragspatroon

Dit is het verhaal van Noémie.

« Ik moet een jaar of 13 geweest zijn, vertelt ze. Ik speelde basket met de meisjes waarmee ik ben opgegroeid. Hun ouders waren erbij. Ik miste een worp, en een vader riep : 'Hé, we zijn hier niet om met kokosnoten te gooien!' Die man zag ik elke dag, hij kende me. Wat ging er door zijn hoofd om zoiets te zeggen ? »

Op dat moment ziet die vader geen meisje dat basketbal speelt. Hij ziet een “zwarte” en zijn blik wordt gestuurd door een diepgeworteld racistisch denkpatroon.

Kinderen worden al op zeer jonge leeftijd met dat denkpatroon geconfronteerd. Het gaat niet altijd om opmerkingen of beledigingen, maar om een aangeleerd gedragspatroon dat in hun omgeving aanwezig is. Dit blijkt onder andere uit de ervaringen van kinderbegeleidsters van de FSMI [2] , die tijdens hun werk dagelijks te maken krijgen met de beperkingen in de samenleving die het gevolg zijn van racisme: een ouder die weigert dat hun kind samen wordt opgevangen met kinderen van buitenlandse afkomst, of omgekeerd, een moeder die verheugd is dat haar kind in een groep met “witte kindjes” terechtkomt.

Dit gebeurt in kinderdagverblijven, op school, in de klas, op de speelplaats, met vrienden, onbekenden, maar soms ook binnen een familie. Noémie, die een gemengde afkomst heeft, vertelt hierovert :

« Ik weet dat mijn grootvader, nog voor ik geboren was, zich afvroeg of hij wel van zijn halfzwarte kleinkinderen zou kunnen houden en of wij wel in staat zouden zijn om van hem te houden. Uiteindelijk werd hij de beste opa ter wereld. Maar toch heeft hij zich die vraag gesteld. »

« Maar, waar kom je nu echt vandaan ? »

Deze vraag wordt vaak gesteld aan de mensen die voor dit artikel getuigd hebben. « Maar, waar kom je nu echt vandaan ? » : dat « echt » alsof er een verborgen waarheid te onthullen valt, alsof antwoorden met « Ik kom uit Bergen » niet voldoende kan zijn als je een donkere huiskleur hebt. De Algerijnse socioloog Abdelmalek Sayas beschrijft dit fenomeen als « de dubbele afwezigheid » [3]. Het houdt in dat migranten zich nooit echt thuisvoelen, noch in hun geboorteland, noch in hun adoptieland. Hun kinderen erven dit fenomeen. Aïchatou vertelt:

« Als ik als kind racisme ervaarde, dacht ik: het maakt niet uit, dit is toch niet mijn thuis. Ooit zal ik terugkeren naar mijn land. Maar toen ze Afrikaanse studenten ontmoette, werd ze met iets schokkend geconfronteerd: Voor hen was ik geen Afrikaan, ik was blank! De mensen met wie ik hier leef zeggen dat ik niet zoals hen ben, en de mensen met wie ik me identificeer zeggen dat ik niet zoals hen ben. Wat ben ik dan? ? »

Toen Noémie klein was, vond ze in haar hoofd een oplossing om dit probleem te overstijgen.

« Ik had Mezestienland bedacht waar ik naartoe kon gaan, zonder me anders te moeten voelen dan de anderen. »

Een land waar identiteiten niet binair zijn, waar je niet «wit» of «zwart» bent, maar beide tegelijk. Een plek waar je gewoon jezelf kunt zijn.

« Ik verdien sowieso minder »

Andjou vertelt :

« In het vierde leerjaar waren we aan het spelen, jongens tegen meisjes. Mijn vriendin Nadège en ik bespraken onze strategie: welke kant zouden we oprennen om de jongens te ontwijken? Ze stelde een bepaalde route voor en legde uit dat de jongens haar zouden volgen, omdat iedereen weet dat zwarten lelijk zijn en stinken. Het ergste? Er zat geen grijntje boosheid in haar stem. Voor haar was het onweerlegbare logica. Het was gewoon de realiteit. Dit was de eerste keer dat ik het accepteerde en internaliseerde: heel logisch, ik verdien sowieso minder. Minder aandacht, minder tact, minder erkenning, minder liefde, minder kansen in het leven.»

Racisme doodt, racisme kwetst, maar het laat ook onzichtbare sporen na. Er zijn nauwelijks wetenschappelijke studies over dit onderwerp, maar de getuigenissen die we ontvingen, spreken boekdelen: racisme heeft een psychologische impact.

« Natuurlijk heeft racisme invloed op je mentale gezondheid, op je welzijn, op het beeld dat je van jezelf hebt, op je relaties met anderen, vanwege het constante geweld dat je ervaart »

zegt Aïchatou. Hoe groei je op in zulke omstandigheden? Volgens Andjou zijn er twee opties:

« Of je accepteert en internaliseert die haat en minachting voor jezelf, of je bent voortdurend boos. Allebei zijn moeilijk en schadelijk voor je ontwikkeling. Het voelt alsof je opgroeit in een aquarium dat te klein is. »

Kleine en grote geschiedenis

Sommige wonden zijn onzichtbaar, maar ze worden doorgegeven zoals geheime littekens die de geschiedenis op verschillende generaties heeft achtergelaten. Hoe ontwikkel je jezelf wanneer je ouders ontsnapt zijn aan de dood? Een dood die doelbewust gepland was? Welke volwassene word je als je dochter of zoon bent van Armeniêrs, Roma, Joden, Congolezen, Burundezen, Rwandezen, overlevenden van een genocide, mensen die gedeporteerd, verdreven of tot slaaf gemaakt zijn? Caroline vertelt :

« Mijn vader is heel terughoudend. Hij praat helemaal niet over zijn verleden. Ik krijg het waarom niet helemaal rond. Waarom hij hier is, het hoe… ik ken een paar flarden van het verhaal. Hij is gevlucht uit zijn land en heeft tweeënveertig jaar in ballingschap geleefd voordat hij eindelijk durfde terug te keren. Zijn verleden begrijpen, betekent ook sommige van zijn daden en woorden begrijpen, die ook een invloed hebben gehad op mij. Zijn verleden bevat misschien antwoorden op de vragen die ik heb. Ik heb het gevoel dat dat me zou helpen om te begrijpen wie hij is. En hoe dat ons leven ook heeft gevormd. Maar dat kan ik niet afdwingen. Misschien komt het er op een dag wel uit. »

De kinderen van morgen

Voor dit artikel deden we een oproep tot getuigenissen binnen onze eigen netwerken. De reacties waren talrijk en enthousiast. Veel mensen vertelden ons dat er maar weinig ruimte is om over dit soort onderwerpen te praten. En er zou nog zoveel meer over te zeggen zijn: over de relatie met de ouders, met school, met de politie, met de media… Hoe vertrouw je een samenleving als je slachtoffer bent geweest van racisme? En hoe word je moeder als je diep vanbinnen weet wat je toekomstige kinderen misschien zullen meemaken?

Ruimte creëren voor dit soort gesprekken en discussies is cruciaal, voor de kinderen, maar ook voor de samenleving in zijn geheel. Er valt nog zoveel te leren, als de samenleving bereid is te luisteren. Sarah concludeert :

« Ik denk dat we eraan gewend zijn geraakt om ons nooit helemaal thuis te voelen. En dat voelt niet prettig. Maar het maakt ons wel flexibel, open voor elke situatie en elke persoon. Als je dit meemaakt, leer je de tekenen van discriminatie en uitsluiting herkennen, ongeacht welke minderheid getroffen wordt. Ik wil die ervaring gebruiken als een kracht, om te vechten tegen racisme en onrecht, wie het ook treft.»

[1] Sommige mannen hebben ons ook hun verhaal verteld, hoewel hun getuigenissen niet rechtstreeks in ons artikel zijn opgenomen.

[2] De Federatie van Moeder- en Kinderzorgdiensten coördineert en begeleidt opvangprojecten voor kinderen die zijn opgezet door de beweging Vie Féminine.

[3] Abdelmalek Sayad, La double absence. Des illusions de l'émigré aux souffrances de l'immigré, Seuil 1999.

De geografie van conflicten rondom sociale woningbouwprojecten in Brussel

Julien Constant — 2025-05-08T07:28:00Z

De laatste jaren is de weerstand tegen de bouw van sociale woningen in Brussel toegenomen. Dit artikel biedt een systematische analyse van de locaties en aard van deze conflicten. Het blijkt dat de tegenstand zich vrijwel uitsluitend richt op welvarende, groene wijken aan de rand van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, vooral in het zuidoosten van de stad. De bezwaren gaan voornamelijk over milieukwesties.

Momenteel staan meer dan 50.000 huishoudens op de wachtlijst voor een sociale woning in Brussel, met een gemiddelde wachttijd van ongeveer tien jaar. Dit heeft een grote impact op de levensomstandigheden van mensen die vaak in te kleine of ongezonde woningen moeten verblijven. Brussel beschikt momenteel over 40.000 sociale woningen, waarvan het merendeel bewoond is. Daarom zoekt de regionale overheid naar oplossingen, zoals de bouw van extra sociale woningen. Het belangrijkste kenmerk van sociale woningen is dat de huur wordt bepaald door het inkomen en het type huishouden, en dus niet door de marktomstandigheden van de privé-sector. Ze zijn bedoeld voor mensen zonder eigen woning, met een laag inkomen of die sociaal geïsoleerd zijn.

De beschikbare bouwgrond in de stad wordt echter steeds schaarser, wat leidt tot sterke concurrentie tussen woningbouwprojecten (meestal private projecten) en de bescherming van groene ruimtes en biodiversiteit. Wanneer er verschillende visies zijn op de toekomst van een terrein, ontstaan er vaak conflicten tussen institutionele actoren of vanuit de gemeenschap. Dit geldt vooral voor sociale woningbouwprojecten, zelfs op openbare percelen die eigendom zijn van de SLRB en specifiek bestemd zijn voor dit soort woningen.

Geografie van conflicten rondom sociale woningbouw

Dit artikel richt zich op sociale woningbouwprojecten die geblokkeerd zijn door lokale conflicten, vaak aangewakkerd door omwonenden en ondersteund door lokale overheden. De onderstaande kaart toont in het rood de locaties van deze conflicten: projecten voor sociale woningbouw op openbare percelen die bedoeld zijn voor dit doel, maar toch verzet oproepen. Deze conflicten komen slechts voor bij een minderheid van de projecten, zoals blijkt uit het hoge aantal gele cirkels (projecten zonder gestructureerd verzet) op de kaart.

Deze kaart is tot stand gekomen door een database op te stellen van sociale woningbouwprojecten van de Société Régionale de la Région de Bruxelles-Capitale (SLRB), de grootste ontwikkelaar van sociale woningen in de regio. Door zoekopdrachten in verschillende databanken (zoals Europress en het Centrum voor Documentatie van Inter-Environnement Bruxelles) en op internet, werden conflicten rondom elk project geïdentificeerd. De verkregen gegevens, hoewel beperkt tot openbaar toegankelijke informatie, maakten het mogelijk om een gedetailleerde kaart te maken en de locatie van de projecten verder te analyseren. Daarnaast werden ook gegevens verzameld over de grondbezitstatus van de projecten, de betrokken actoren en de gebruikte argumenten.

Figuur 1. Projecten voor de bouw van publieke sociale woning, naar hun conflictueuze aard, 2003-2022

Opmerking: de projecten betreffen hoofdzakelijk de bouw van sociale huurwoningen (4.656 woningen), maar ook middelgrote huurwoningen (1.091 woningen). Woningen in middelgrote eigendomsvorm (528 woningen beheerd door CityDev) worden parallel aan sommige projecten ontwikkeld, maar zijn hier niet meegerekend. Daarnaast was het type project voor 387 woningen niet gespecificeerd. Ten slotte is het belangrijk op te merken dat sommige projecten inmiddels zijn geëvolueerd. Zo is het project “Verrerie” in Vorst geëvolueerd van 137 woningen van een niet-gespecifieerd type (volgens de website van de SLRB) naar 96 sociale woningen.

De gegevensverzameling bracht sinds 2003 in totaal 105 woningprojecten aan het licht, sommige via aankoop (waarbij de SLRB een woning overneemt van een privéontwikkelaar) en andere via nieuwbouw. In totaal werd in 19 nieuwbouwprojecten een conflict vastgesteld (aangeduid in het rood, waarbij de grootte overeenkomt met het oorspronkelijk aantal woningen van het project). Het totaal aantal woningen dat geblokkeerd is of nog steeds geblokkeerd wordt door een conflict op gemeentelijk niveau bedraagt 2.254, op basis van de oorspronkelijke projectaantallen. Wat betreft de 86 projecten waarbij geen conflict werd vastgesteld (aangeduid in het geel), gaat het om in totaal 4.722 woningen.

De locatie van deze conflicten is behoorlijk veelzeggend in relatie tot de sociale geografie van Brussel. De overgrote meerderheid van de conflicten is geconcentreerd in het zuidoostelijke kwadrant van de stad, met name in de meest perifere wijken van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Hoewel er enkele conflicten zichtbaar zijn in de westelijke kroonwijken, werd er geen enkel conflict vastgesteld in de centrale, populaire wijken, met name langs het kanaal, waar toch heel wat projecten plaatsvonden.

Een kwantitatieve analyse bevestigt deze visuele indruk: conflicten doen zich gemiddeld voor in wijken met een lagere bevolkingsdichtheid dan andere projecten en met een hoger aandeel groenvoorzieningen. Met andere woorden, de conflicten concentreren zich in meer open wijken, met meer tuinen en groen. Ze zijn ook gelegen in wijken met hogere inkomens, een hoger aandeel eengezinswoningen en meer eigenaar-bewoners. De hypothese die we dus kunnen stellen is dat de oppositie tegen sociale woningprojecten vooral komt van welvarendere bevolkingsgroepen die in een aangenamere groenere omgeving wonen en die hun leefomgeving willen behouden.

Figuur 2. Lokale kenmerken geassocieerd met conflicten rond publieke sociale woningprojecten

Opmerking: deze grafiek deelt de gegevens op in kwartielen, wat betekent dat ze de drie waarden identificeert die de verdeling van de gegevens in vier gelijke delen opsplitsen. Op die manier toont de grafiek de spreiding van de waarden. Het gemiddelde wordt aangeduid met een kruisje. Elk project is gekoppeld aan een wijk. De gegevens zijn afkomstig van de Monitoring des Quartiers (Wijkmonitoring).

Argumenten tegen bouw sociale woningen

De vraag is dan welke argumenten naar voren worden gebracht door de betrokkenen, in het bijzonder de tegenstanders van de bouwprojecten. Ten eerste moet worden opgemerkt dat in de overgrote meerderheid van de conflicten (17 van de 19) de verdediging van een bestaand groengebied centraal staat in het verzet. Deze groengebieden zijn niet officieel als zodanig opgenomen in het Bijzonder Bestemmingsplan (BBP); ze zijn tijdelijk ingericht of zijn spontaan ontstaan (braakliggende terreinen) op bouwgronden in afwachting van bebouwing. In de gevallen die ons interesseren, verwijst de term 'groengebied' voornamelijk naar openbare ruimtes die ofwel beplant zijn ofwel overwoekerd door vegetatie: kleine parken, beboste zones, braakliggende terreinen en gronden die worden gebruikt voor landbouw (een monoteeltveld voor het project Dames Blanches en een stadslandbouwproject in het Chant des Cailles).

Het Hap-project in Etterbeek bevindt zich bijvoorbeeld op een klein, nog onbebouwd perceel waarop een park is aangelegd, met toestemming van de gemeente, in afwachting van de start van de bouwwerkzaamheden voor een project van 12 woningen. Buurtbewoners pleiten daar voor het behoud van de natuur in hun wijk en verzetten zich tegen het project om het gebruik van hun tijdelijke park te behouden [1]. De argumenten kunnen dus verband houden met een bredere problematiek rond de noodzaak om bomen, natuurlijke ruimtes en biodiversiteit te beschermen.

In zeven conflicten werd ook een probleem geïdentificeerd dat verband houdt met overstromingsrisico's. Dat is bijvoorbeeld het geval bij het project Keyenbempt, dat zich nog in een beginfase bevindt in Ukkel [2]. Het gaat om een terrein, aangekocht door de BGHM, gelegen in een moerassige groene zone waar ook volkstuinen zijn aangelegd. In een petitie die 3.500 handtekeningen verzamelde, klagen tegenstanders van het project aan dat het terrein in een overstromingsgevoelig gebied ligt en dat Brussel 'genoeg leegstaande gebouwen telt om te vermijden dat dit waardevolle stuk natuur onder beton verdwijnt.' [3]

Bij tien van de negentien conflicten wordt daarnaast ook het verzet tegen de projecten gemotiveerd door vragen rond sociale mix. Het vaakst gehoorde argument is het verzet tegen de bouw van grote complexen sociale woningen, waarbij de vrees voor het ontstaan van getto's wordt geuit. Zo konden we bijvoorbeeld bij het project Ernotte, met 316 woningen en intussen voltooid in Elsene, in de pers lezen over de bezorgdheden van bewoners. Die hielden verband met een al grote concentratie van sociale woningen in de omliggende wijken van Watermaal-Bosvoorde en met angst voor onveiligheid [4]. In sommige gevallen worden sociale huurders negatief bekeken, zoals bij het project Mettewie in Molenbeek in 2005 (nu afgerond), waar bewoners spraken over onveiligheidsrisico's [5]. In andere gevallen komt ook de wens naar voren om middenklassengezinnen aan te trekken, zoals bij het project Brel, eerst voorzien voor 100 woningen en nog steeds in ontwikkeling in Sint-Lambrechts-Woluwe. In dit geval vragen de gemeente en de buurtbewoners dat de helft van het project wordt voorbehouden voor middenklassewoningen [6]. De gemeente legt daarbij uit dat 'het aantal middenklassewoningen in verhouding tot sociale woningen op het grondgebied van de gemeente moet toenemen, om aan de lokale noden over sociale mix te beantwoorden.' [7] Zoals steeds stelt dit argument de vraag naar de schaal waarop men sociale mix begrijpt. Door sociale mix te bepleiten op het niveau van de nieuwgebouwde woningen, vergeet men vaak dat de bouw van sociale woningen in welgestelde stadswijken juist bijdraagt aan sociale mix op het niveau van de wijk of de gemeente.

Conclusie

Aan het einde van dit overzicht van de conflicten rond de bouw van sociale woningen, bevestigt de inventaris het belang van strijd om het gebruik van grond, ook al stuiten de meeste projecten van de SLRB niet op grote tegenstand. Deze conflicten kunnen worden geïnterpreteerd als klassenstrijd, waarbij sociale groepen met uiteenlopende belangen tegenover elkaar staan. Ze doen zich voornamelijk voor in de groenere en rijkere wijken, waar het aandeel eengezinswoningen en eigenaar-bewoners hoger ligt dan het gemiddelde in Brussel. De lagere inkomensklassen die mogelijk zouden profiteren van deze woningen, komen zelf echter niet in beweging. Hun belangen worden verdedigd door institutionele structuren en politieke partijen. Toch is die steun voor mensen die op een woning wachten vaak halfslachtig, aangezien een aantal projecten is teruggeschroefd, soms zelfs preventief — om conflicten te vermijden.

Steeds vaker botsen voorstanders van sociale huisvesting met milieubeschermers, ook al wordt het argument van sociale mix eveneens door tegenstanders van SLRB-projecten aangehaald. Naast lokale milieukwesties beroept de tegenstand zich op bredere ecologische argumenten zoals de bescherming van biodiversiteit of het tegengaan van de verharding van de bodem — bijvoorbeeld door te pleiten voor een bouwstop — terwijl men tegelijkertijd hoopt toch mensen in nood te kunnen huisvesten [8]. De bebouwing van kleine stukjes natuur in de stad wordt gezien als een bedreiging voor de planeet, ongeacht het doel van die bebouwing. Deze universele benadering van lokale leefomgevingskwesties zorgt echter voor verwarring: op grotere schaal biedt een rechtvaardige en niet-speculatieve verdichting van steden namelijk een veel beter antwoord op ecologische uitdagingen dan het “verluchten” ervan ten voordele van enkelen. Verdichting helpt om versnippering van natuurlijke gebieden tegen te gaan, vermindert verplaatsingsafstanden en maakt infrastructuur efficiënter bruikbaar. Toch moet worden erkend dat de relatie tussen stedelijke verdichting en het behoud van biodiversiteit complex is. Anders gezegd: het lokale ecologische argument tegen verharding (van een paar percelen) botst met de ecologische noodzaak om steden te verdichten om zo natuur- en landbouwgronden rond de stad te vrijwaren. In sommige gevallen erkennen tegenstanders van bebouwing deze contradictie en wijzen ze op alternatieven voor bouwen op beschikbare gronden. Ze pleiten dan voor “de stad op de stad bouwen”, wat ook het hergebruik van leegstaande woningen en kantoren inhoudt. Over leegstaande woningen circuleren al sinds de jaren 1990 cijfers tot wel 30.000 voor het Brussels Gewest, maar die zijn nooit serieus onderbouwd. Vaak gaat het om woningen in renovatie of ontoegankelijke panden, zoals verdiepingen boven winkels zonder aparte toegang. Het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk onder de 30.000, en zelfs als men erin zou slagen de juridische obstakels te overwinnen (waarbij het eigendomsrecht ter discussie moet worden gesteld), dan nog zou dat cijfer ruim onvoldoende zijn om de woningcrisis in Brussel op te lossen [9]. Wat leegstaande kantoren betreft, ligt het grootste obstakel in de financiële haalbaarheid. De projecten die tot nu toe zijn gerealiseerd, bevinden zich hoofdzakelijk in het luxesegment. In alle gevallen zijn de terreinen bovendien niet in handen van de overheid, waardoor ze moeten worden aangekocht — wat de kostprijs van dergelijke projecten aanzienlijk doet stijgen.

[1] https://bx1.be/categories/news/bientot-fin-parc-rue-louis-hap-riverains-se-battent-preserver/

[2] https://bx1.be/communes/uccle/uccle-de-possibles-logements-sociaux-envisages-sur-un-sol-inondable/

[3] https://www.petitionenligne.be/non_au_projet_de_construction_de_74_logements_et_48_parkings_au_keyenbempt

[4] https://www.lalibre.be/regions/bruxelles/2010/08/23/logements-sociaux-a-ernotte-suite-et-fin-5VOMQ7ZNEZEDJFETFI65HBT4C4/

[5] https://www.lesoir.be/art/quand-le-logement-social-inquiete_t-20050909-001A5V.html

[6] https://www.listedubourgmestre-wsl.be/logements-sociaux-regionaux-av-j-brel-avis-defavorable-de-la-commune/

[7] Zie 336

[8] https://www.lesoir.be/426471/article/2022-02-25/pour-bruxelles-ville-vivable

[9] Een lopende studie zal een realistische schatting geven van het aantal leegstaande woningen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

Gratis openbaar vervoer?

Mathieu Strale — 2025-04-22T08:00:00Z

De gratis toegang tot openbaar vervoer maakt een opvallende comeback in het publieke debat. Het roept echter sterke tegenstand op, waarbij het als nutteloos, duur en onhaalbaar wordt bestempeld. Tegelijkertijd wordt het sociale belang van deze maatregel vaak over het hoofd gezien.

Groeiende vervoersbehoeften en een ongelijkere, duurdere mobiliteit

De mogelijkheid om zich te verplaatsen is een essentieel recht, onmisbaar om familie en vrienden te bezoeken, inkopen te doen, toegang te krijgen tot diensten, zich te ontspannen, naar school te gaan, naar het werk te reizen… Deze toegang tot mobiliteit is des te belangrijker omdat lokale diensten zoals banken en kleine winkels steeds meer verdwijnen, omdat ondergefinancierde en overbelaste openbare diensten ons dwingen om lange afstanden af te leggen om scholen, kinderdagverblijven, postkantoren of ziekenhuizen te vinden, of omdat beleid op het gebied van werkloosheid en huisvesting ons verplicht om steeds verder te reizen (zie “L'emploi convenable au prisme des inégalités de mobilité”).

Tegelijkertijd wordt mobiliteit duurder en ongelijker gemaakt door het verbieden van oudere voertuigen terwijl dure SUV's (Sport Utility Vehicles) en andere recente bedrijfswagens wel worden toegestaan, door te overwegen om verplaatsingen per kilometer te belasten of via stedelijke tolheffingen, en door een uniforme parkeertariefstructuur op te leggen. Tegelijkertijd zien openbare vervoersdiensten, door gebrek aan financiering, hun tarieven stijgen en hun aanbod verslechteren, terwijl het door besparingsmaatregelen ontoereikend blijft.

In deze context kan het gratis maken van openbaar vervoer worden gezien als een instrument voor sociale rechtvaardigheid, vergelijkbaar met gratis toegang tot onderwijs of gezondheidszorg, omdat het iedereen de mogelijkheid biedt om zich te verplaatsen – uiteraard op voorwaarde dat het aanbod voldoende is om aan de vraag te voldoen. Daarentegen, hoewel er mechanismen bestaan om de kosten te verlagen voor kwetsbare groepen zoals jongeren, ouderen of mensen met beperkte mobiliteit, is de financiering van het openbaar vervoer via de verkoop van vervoersbewijzen sociaal ongelijk. Dit komt omdat de kosten niet in verhouding staan tot het inkomen van de reizigers.

Bovendien, net zoals bij andere openbare diensten, zijn er verschillende elementen die erop wijzen dat een gratis openbaar vervoerssysteem voor gebruikers collectief veel minder kostelijk zou zijn dan private en individuele alternatieven. De kosten van wegeninfrastructuur, energieproductie, files, gezondheidszorg gerelateerd aan luchtvervuiling of verkeersongevallen [1], en zelfs de subsidies en fiscale voordelen die de auto-industrie ontvangt [2], overstijgen de overheidsinvesteringen in het openbaar vervoer met een veelvoud – zelfs als de verkoop van tickets zou worden afgeschaft.

Een vertekend wetenschappelijk en politiek debat

Toch is gratis openbaar vervoer verre van unaniem geaccepteerd in de wetenschappelijke en politieke wereld.

Zoals Keblowski [3] heeft geanalyseerd, komt de meerderheid van de onderzoekers in dit domein uit de ingenieurs- en economische wetenschappen, wat hun wereldbeeld en methodes beïnvloedt. Een vaak gehoorde theorie is dat gratis openbaar vervoer deze dienst zou devalueren en economisch en structureel irrationeel gedrag zou bevorderen: een toename van 'nutteloze', 'niet-productieve' verplaatsingen, een ongecontroleerde stijging van het aantal reizigers, gevoed door mensen die anders niet zouden hebben gereisd, althans niet met een gemotoriseerd vervoermiddel. Hieruit ontstaat een eindeloos debat over de impact van gratis openbaar vervoer, dat in veel delen van de wereld wordt ingevoerd. Voorstanders wijzen op de systematische toename van het aantal gebruikers van het openbaar vervoer, terwijl tegenstanders aanvoeren dat deze groei voornamelijk wordt gevoed door voetgangers en fietsers in plaats van automobilisten. De daadwerkelijke impact is moeilijk te bepalen, aangezien deze afhankelijk is van meerdere factoren: hoe is het openbaarvervoeraanbod geëvolueerd? Wat zijn de behoeften? Welke alternatieven worden aangeboden? Wie zijn de automobilisten? Hoe dan ook, het sociale vraagstuk rond toegang tot mobiliteit blijft vaak buiten beschouwing in deze discussies.

Een andere kritiek is dat gratis openbaar vervoer de financiering van deze diensten in gevaar zou brengen en investeringen in uitbreiding en verbetering van het aanbod zou ondermijnen. Ten eerste worden vrijwel alle openbare vervoersdiensten, op enkele uitzonderingen na, gesubsidieerd met publieke middelen. De verkoop van vervoersbewijzen dekt zelden meer dan de helft van de werkelijke operationele kosten van de voertuigen, en nog veel minder als men ook de investeringen meerekent [4]. Als er onvoldoende middelen zijn om te investeren in het behoud en de uitbreiding van het aanbod, dan komt dat in de eerste plaats door politieke keuzes die herfinanciering van het openbaar vervoer tegenhouden. Men zou het bovendien niet in zijn hoofd halen om de (steeds minder volledige) kosteloosheid van onderwijs of openbare gezondheidszorg tegenover investeringen in nieuwe scholen of ziekenhuizen te plaatsen.

sebldc - STIB - 7718

Sommigen stellen dat gratis openbaar vervoer ook ten goede zou komen aan de meest vermogenden, die ruim de middelen hebben om hun vervoersbewijs te betalen. Hierop kan worden geantwoord dat de rijksten weinig gebruikmaken van het openbaar vervoer en dat het dus veel effectiever zou zijn om hen te laten bijdragen via een progressieve inkomstenbelasting in plaats van via de verkoop van hypothetische vervoersbewijzen. Bovendien draagt de toegang tot een universele, gratis openbare dienst, ongeacht het inkomen, bij aan de legitimiteit ervan binnen de samenleving, terwijl gedifferentieerde tarieven of steunmaatregelen de 'begunstigden' stigmatiseren [5].

Een ander paradox is de bijna unanieme politieke en wetenschappelijke steun voor het verhogen van de kosten van mobiliteit op de weg, gebaseerd op de aanname dat het 'prijseffect' gedragsverandering teweegbrengt. De onderliggende logica is die van de homo economicus, die rationele keuzes zou maken op basis van de prijs van diensten, volledig geïnformeerd is en toegang heeft tot alle alternatieven. Naast de reeds geuite kritiek over de sociale ongelijkheid die wordt veroorzaakt door uniforme prijsbeleidsmaatregelen en de vraag of er wel alternatieven zijn voor wegverkeer, is het ironisch om vast te stellen dat dezelfde voorstanders van het verhogen van de kosten van mobiliteit op de weg zich overwegend verzetten tegen het gratis maken van openbaar vervoer. Zij beschouwen dit als inefficiënt, terwijl ook hier het 'prijseffect' wordt benut, maar dan in de vorm van een verlaging. De tegenstand lijkt daarom eerder ideologisch van aard dan gebaseerd op wetenschappelijk onderbouwde theorieën.

Gratis openbaar vervoer in België?

Een laatste element om aan het debat toe te voegen, is het feit dat deze gratis dienstverlening in België toepasbaar is en dat de huidige voorbeelden lijken te getuigen van de effectiviteit ervan.

Wat de effectiviteit betreft, is het enige grootschalige voorbeeld van gratis gebruik het systeem waarbij werknemers een abonnement voor het openbaar vervoer krijgen dat door hun werkgever wordt betaald. Volgens de FOD Mobiliteit gebruiken, wanneer een bedrijf dit voordeel aanbiedt aan zijn werknemers, 14% van hen voornamelijk het openbaar vervoer om naar hun werk te reizen. Dit in tegenstelling tot slechts 6% bij werkgevers die dit niet aanbieden [6]. Een recente enquête, in opdracht van de FOD Mobiliteit, heeft de prijs van het openbaar vervoer geïdentificeerd als een van de belangrijkste belemmeringen voor het gebruik ervan [7].

Wat de financiering betreft, bestaan er tal van mogelijkheden. Het systeem van bedrijfswagens alleen al vertegenwoordigt een fiscaal tekort van minstens 2 miljard euro per jaar, wat vergelijkbaar is met de inkomsten uit de verkoop van tickets van alle openbare vervoersdiensten

in België samen (NMBS, MIVB, De Lijn en TEC), die ongeveer 2,5 miljard euro bedragen [8] [8]. Als dit budget aan deze vervoersmaatschappijen zou worden toegewezen, zou het mogelijk zijn om het gebruik van alle huidige openbaarvervoersdiensten gratis te maken. Hierbij moeten ook de kosten van files, investeringen in wegen, verkeersonveiligheid en de impact van vervuiling op de sociale zekerheid worden opgeteld, die al eerder zijn genoemd, maar waarvan het herstel traag en indirect zal zijn.

Bovendien moet worden benadrukt dat de huidige inkomsten uit de verkoop van vervoersbewijzen grotendeels worden gefinancierd door werkgevers die de verplaatsingen van hun werknemers betalen. Dit is bijvoorbeeld het geval voor de helft van de inkomsten van de MIVB uit de verkoop van tickets en abonnementen. Voor deze bedrijven, zowel privé als publiek, zou het rechtstreeks overmaken van deze bedragen aan de openbaarvervoersmaatschappijen via een bijdrage die het gratis gebruik financiert, dus geen extra kosten met zich meebrengen.

Uiteindelijk zou gratis openbaar vervoer een maatregel kunnen zijn om de sociale gevolgen van de COVID-19-pandemie te verzachten. Het zou mensen, vooral de minder welgestelden die oververtegenwoordigd zijn onder de gebruikers van openbaar vervoer, in staat stellen zich vrij te verplaatsen.

[1] Zie hierover deze twee studies van het Planbureau, die deze kosten op verschillende miljarden schatten: https://www.plan.be/nl/publicaties/externe-kosten-van-vervoer en https://www.plan.be/nl/publicaties/de-kosten-van-verkeerscongestie-belgie

[2] Volgens de NGO Transport & Environment geniet elke dieselauto die in Europa wordt verkocht van een indirecte publieke subsidie van €2600 (
https://www.transportenvironment.org/articles/europe-gifting—2600-subsidy-every-diesel-car-through-low-diesel-tax-study), terwijl de verkoop van bedrijfswagens in de Europese Unie jaarlijks met €32 miljard wordt gefinancierd (https://www.theguardian.com/business/2020/oct/05/state-subsidies-for-company-cars-top-32bn-in-uk-and-eu)

[3] Zie onder meer zijn artikel 'Experimenteren met gratis openbaar vervoer': https://lavamedia.be/labos-van-gratis-openbaar-vervoer/

[4] Zo dekten de inkomsten uit ticketverkoop van de openbare vervoersbedrijven in 2017 20% van de exploitatiekosten voor De Lijn, 30% voor de TEC, 41% voor de MIVB en 50% voor de NMBS.

[5] Hierover: https://www.cairn.info/le-non-recours-aux-politiques-sociales—9782706125713-page-61.htm# of https://journals.openedition.org/sociologies/3338

[6] Zie het rapport van de FOD Mobiliteit, 'Federaal enquêtes van woon-werkverkeer'. Natuurlijk kunnen andere factoren een rol spelen, zoals het feit dat bedrijven buiten het bereik van het openbaar vervoer deze gratis regeling niet aanbieden aan hun werknemers.

[7] https://www.lesoir.be/338454/article/2020-11-18/transports-en-commun-cout-ponctualite-et-harcelement-decouragent-les-belges

[8]
https://mobilit.belgium.be/sites/default/files/publicaties%20en%20statistieken/storyline_fod_nl_2015.pdf

Ongelijkheden: nauwkeuriger meten voor een eerlijkere herverdeling

Nabil Sheikh Hassan — 2025-03-21T08:26:50Z

Door de federale, regionale en Europese verkiezingen in België over enkele dagen lijkt het waarschijnlijk dat het thema van "ongelijkheid" weer volop in de schijnwerpers zal staan. De term omvat zodanig uiteenlopende realiteiten dat vrijwel iedereen het naar eigen inzicht kan inzetten in zijn verkiezingsargumentatie. In deze context is het zinvol om te verduidelijken wat met het begrip wordt bedoeld en stil te staan bij wat we weten over inkomensongelijkheid in België [1].

“De ongelijkheid neemt toe.”

Deze uitspraak klinkt regelmatig in publieke debatten in België. Maar zo geformuleerd, blijft het oordeel vaag. Over welke ongelijkheden hebben we het? Inkomsten? Vermogen? Consumptie? Gezondheid? Toegang tot onderwijs of cultuur? En wie wordt precies bedoeld? Ongelijkheden tussen arm en rijk? Tussen generaties? Tussen mannen en vrouwen? Als laatst, over welke periode gaat het? Sinds de COVID-crisis? Vanaf de financiële crisis van 2008? Of sinds de opkomst van het neoliberalisme? Het lijkt misschien omslachtig en overbodig om dit allemaal te preciseren in een televisiedebat, maar het is veel minder optioneel als het gaat om het toepassen van een effectief overheidsbeleid.

In dit artikel verduidelijken we eerst wat bedoeld wordt met ongelijkheid en welke algemene mechanismen daarbij een rol spelen, met een focus op inkomensongelijkheid. Vervolgens richten we de blik op België om aan te tonen hoe moeilijk het debat over inkomens- en vermogensongelijkheid te voeren is met de huidige statistische middelen. Daarna presenteren we een nieuwe methodologie, de Distributional National Accounts [2], waarmee alle inkomens over de bevolking worden verdeeld om een zo volledig mogelijk beeld van ongelijkheden te krijgen.

Een spiraal van diverse ongelijkheden

De ongelijkheden die vaak onderwerp zijn van publiek debat (inkomen, vermogen, gezondheid) betreffen ongelijkheden in uitkomsten. Deze resultaten worden op een bepaald moment in de tijd waargenomen en zijn het gevolg van zeer uiteenlopende factoren.

Deze ongelijkheden kunnen voortkomen uit verschillen in startkansen, waarbij individuen niet dezelfde toegang hebben tot kwalitatief onderwijs, een gezonde leefomgeving of een rijk cultureel klimaat. Maar zelfs in een hypothetische, perfecte samenleving waarin iedereen dezelfde kansen heeft bij aanvang, zouden na verloop van tijd ongelijkheden in uitkomsten kunnen ontstaan.

"Statistische gegevens over ongelijkheden geven slechts een gedeeltelijk beeld van de situatie: we kunnen alleen ongelijkheden beschrijven binnen een bepaalde populatie en voor een specifiek type inkomen, omdat instellingen toegang hebben tot verschillende gegevens en er geen centralisatie van informatie is."

In grote lijnen kunnen twee hoofdoorzaken van ongelijkheden worden aangewezen. Ten eerste kunnen publieke beleidsmaatregelen (op het gebied van fiscaliteit, arbeidsmarktinstituten, enzovoort) en bredere maatschappelijke structuren tijdens hun uitvoering ongelijkheden genereren. Ten tweede kunnen individuele keuzes bijdragen aan ongelijkheden in uitkomsten. Sommige mensen maken keuzes die leiden tot verschillen in inkomsten of investeringen. Denk bijvoorbeeld aan loopbaankeuzes, investeringsbeslissingen en financieel beheer, die een grote invloed kunnen hebben op de economische resultaten van een individu. In een ideale wereld, zonder verschillen in startkansen en met een volledig gelijkwaardige sociale organisatie, zouden alleen individuele keuzes ongelijkheden verklaren. Maar onze wereld is niet perfect. Onze samenleving, gevormd door historische beslissingen en systemen, kent ongelijkheden in kansen en een constante wisselwerking tussen individuele beslissingen en een ongelijk sociaal systeem. Dit creëert een risico op een “ongelijkheidsspiraal,” zoals geïllustreerd in figuur 1.

Stel dat onze samenleving al begint met inkomensongelijkheid, en we veronderstellen (zoals vaak gedaan wordt) dat deze ongelijkheden gerechtvaardigd en dus acceptabel zijn. Met inkomen kan men in principe twee dingen doen: consumeren en, als er geld overblijft, investeren. Dit leidt tot ongelijkheden in consumptie en investeringen. Rijkere mensen hebben toegang tot meer en betere goederen en diensten, zowel in kwantiteit als kwaliteit. Dit geeft hen belangrijke voordelen om hun sociale positie te behouden. Stel bijvoorbeeld: kinderen uit een arm gezin kunnen slechts één naschoolse activiteit volgen (bijvoorbeeld voetbal), terwijl kinderen uit een rijk gezin naast voetbal ook pianolessen of tekenlessen volgen, op zaterdag met hun ouders naar het zwembad gaan en op zondag naar de scouts. Deze brede opvoeding en culturele rijkdom zorgen ervoor dat de kinderen uit rijkere gezinnen hun oorspronkelijke levensstandaard eerder zullen behouden. Zonder toegankelijke openbare diensten zijn de consumptiekeuzes van gezinnen sterk afhankelijk van hun inkomen. Arme gezinnen willen misschien wel dezelfde kansen voor hun kinderen, maar hebben daar simpelweg niet de middelen voor. Inkomensongelijkheid leidt zo tot ongelijkheden in sociaal en cultureel kapitaal, gezondheid en leefomgeving. Overheidsbeleid kan een cruciale rol spelen om te voorkomen dat deze ongelijkheden in consumptie uitmonden in nog grotere inkomensongelijkheden voor de volgende generatie.

Hetzelfde geldt voor investeringen. Arme huishoudens hebben vaak niet genoeg over om te sparen, terwijl hogere inkomens meer kunnen investeren in zowel financiële activa (zoals spaarrekeningen, aandelen en obligaties) als niet-financiële activa (zoals onroerend goed). Bovendien genereren grotere investeringen doorgaans hogere rendementen. Een euro geïnvesteerd door een arm huishouden levert niet hetzelfde op als een euro geïnvesteerd door een rijk huishouden. De spiraal van ongelijkheid blijft zo zichzelf versterken, tenzij beleid bewust ingrijpt om deze dynamiek te doorbreken. De inkomensongelijkheid leidt tot vermogensongelijkheid, die op haar beurt de inkomensongelijkheid verder zal verergeren. Nogmaals, zonder publiek beleid dat deze vicieuze cirkel doorbreekt, hebben de ongelijkheden vrij spel om zich verder uit te breiden. Ten slotte mogen we niet vergeten te vermelden dat de hier gepresenteerde spiraal schematisch is en voornamelijk de ongelijke dynamieken tussen sociale klassen reproduceert. Andere ongelijkheden overlappen hiermee, gerelateerd aan geslacht of ras.

België, een droge statistische grond

De genoemde spiraal zet economen en sociologen aan om de diepere oorzaken te begrijpen en te analyseren. Deze kunnen betrekking hebben op individuen, instellingen of structurele mechanismen die werkzaam zijn in onze kapitalistische samenlevingen. Het valt buiten het kader van dit artikel om deze oorzaken op te sommen, maar hun identificatie – of het nu in een academisch of politiek debat is – kan niet plaatsvinden zonder de ongelijkheden te kwantificeren. In het bijzonder de inkomens- en vermogensongelijkheden. Wie bezit welk type vermogen en van welke waarde? Wie ontvangt welk type inkomen en hoeveel? Hoe evolueren de trends? Het beantwoorden van deze eenvoudige vragen is in België, meer dan ergens anders, gecompliceerd. Het Belgische statistische apparaat produceert geen tijdreeksen van meerdere decennia die de evoluties en zware trends die de geschiedenis aan het licht brengt, kunnen analyseren.

Daarnaast is er geen database in handen van de overheid (en al helemaal niet in handen van onderzoekers) die de Belgische huishoudens zou opsommen met hun ontvangen inkomens (onafhankelijk van de bron) en de waarde van hun bezittingen (bankrekeningen, vastgoed, enzovoort). Statistische producties over ongelijkheid bieden een gedeeltelijk beeld van de situatie: we kunnen alleen ongelijkheden beschrijven die verband houden met een bepaalde populatie en een bepaald type inkomen, omdat de instellingen toegang hebben tot verschillende gegevens en er geen centralisatie van de informatie bestaat. De FOD Financiën heeft bijvoorbeeld toegang tot het belastbaar inkomen van Belgen die belastingaangiften indienen. De ongelijkheidsindicatoren zullen dus betrekking hebben op belastbare inkomens (of inkomens na belasting) van de belastingpopulatie. Sociale bijdragen van werkgevers en werknemers of niet-aangegeven/aangegeven inkomsten blijven buiten dit beeld.

De FOD Financiën heeft bovendien een beperkte zicht op de inkomsten uit kapitaal en het financiële of niet-financiële vermogen. Wat vastgoed betreft, is het zeer complex: de waarde van een goed is simpelweg niet bekend bij de federale overheidsdienst (FOD), behalve op het moment van verkoop. Voor de schatting van vastgoedinkomsten baseert de administratie zich op het kadaster, dat beroemd is om zijn veroudering ondanks de pogingen tot actualisatie met de renovaties van particulieren (en controles). Toch zou, wanneer een goed verhuurd wordt, de werkelijke huur als basis kunnen dienen voor een schatting van de waarde van het goed. Voor financieel vermogen is de belastingdienst eveneens niet in staat om gegevens te verstrekken: er is geen centrale staatsmonitoring van “wie bezit wat”. De inkomsten uit dit vermogen worden op hun beurt belast aan de bron: het belastingbedrag wordt ingehouden door de bank of de financiële tussenpersoon die het aan de staat betaalt. Dit bevrijdt vaak particulieren van de verplichting om de inkomsten aan de belastingdienst aan te geven. Het resultaat is dat de verdeling van financiële vermogens en inkomsten geen publieke gegevens zijn. Het zijn de privébanken die waarschijnlijk het meest gedetailleerde overzicht hebben en de meest precieze monitoring van het vermogen en de kapitaalinkomsten van de Belgen.

Een ander voorbeeld: de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid heeft toegang tot alle inkomsten van werkende werknemers, met de verschillende vormen van lonen, maar ook de sociale uitkeringen die door elk individu worden ontvangen. De indicatoren die geproduceerd worden, zullen dus betrekking hebben op de bruto-inkomsten van de werknemers, inclusief de sociale bijdragen, of de sociale uitkeringen. De inkomsten uit kapitaal en het vermogen blijven buiten dit beeld. Hoewel we privéredenen kunnen accepteren die impliceren dat niet alle gegevens met elkaar verbonden mogen worden, kunnen we niet anders dan vaststellen dat de bescherming van de privacy vooral betrekking heeft op gegevens met betrekking tot vermogen en inkomsten uit kapitaal. We gaan zelfs verder door vast te stellen dat deze privacybescherming gemakkelijk verdwijnt wanneer het gaat om het beoordelen of iemand recht heeft op CPAS-inkomsten. Deze statistische verwaarlozing is het resultaat van een politieke keuze die de discussie over ongelijkheden en hun omvang vertroebelt. Inderdaad, zonder een extra inspanning om de puzzelstukken samen te brengen, blijft er een reeks indicatoren over, nuttig maar incompleet.

Alle inkomens van de nationale rekeningen verdelen

Wat betreft inkomens, wordt de functionele verdeling van inkomens, ook wel de verdeling tussen kapitaal en arbeid genoemd, veelvuldig gebruikt en is deze beschikbaar over een relatief lange periode. In België, zoals in de rest van de wereld, is het aandeel van de lonen in het BBP sinds de jaren 1980 afgenomen. Dit betekent dat het aandeel van de geproduceerde rijkdommen (het BBP) steeds minder in arbeidsbeloningen wordt omgezet en steeds meer in beloningen die naar kapitaal gaan. De indicator is praktisch, omdat hij een idee geeft van de machtsverhouding tussen arbeid en kapitaal. Maar hij heeft ook nadelen. Hij laat niet zien “hoeveel mensen” het deel van het inkomen dat naar arbeid gaat verdelen, noch “hoeveel mensen” het deel van het kapitaal verdelen. Het zegt ook niets over de vorm en verdeling van de “salarisgedeelte” onder de arbeiders. Het vertelt ook niet wat kapitalisten doen met het blok “kapitaal”. Wordt het herinvesteerd? Uitbetaald aan aandeelhouders? Dit stelt sommigen in staat te beweren dat het voldoende is dat arbeiders aandeelhouder worden om van beide kanten van het kapitalisme te profiteren. Dit negeert het feit dat het moeilijk is om winst te maximaliseren om dividenden uit te keren zonder je werkgenoten te onderdrukken. Maar het werpt wel een belangrijk punt op: er is een betere manier om ongelijkheden te kwantificeren.

Hoe kunnen we dat beter doen? In plaats van uit te gaan van gedeeltelijke gegevens die alleen een bepaald type inkomen dekken, gaan we een dubbele zet uitvoeren (zie figuur 2):

(1) We vertrekken van de totale inkomens die jaar na jaar in de nationale rekeningen worden geregistreerd. (2) We gaan deze inkomens verdelen over elke Belg. Deze methode staat bekend als de "Distributional National Accounts" (DINA), of "Gedistribueerde Nationale Rekeningen".

De eerste zet heeft een dubbel voordeel ten opzichte van de eerder beschreven databases: er wordt geen euro inkomen vergeten dat in het land wordt verdeeld. We verdelen alle rijkdom die we jaar na jaar creëren en dit maakt het mogelijk om consistent te zijn in de tijd en landen met elkaar te vergelijken. Op basis van bestaande enquêtes of de hierboven vermelde gegevensbronnen, wordt bijvoorbeeld een aanzienlijk deel van de kapitaalinkomen niet in rekening gebracht. Met welke soorten inkomsten uit de nationale boekhouding wordt rekening gehouden? Dit hangt er uiteraard vanaf of je naar de situatie kijkt voordat de staat en de sociale zekerheid ingrijpen of erna. Zonder belastingen, en dus zonder herverdeling en overheidsdiensten, zijn er slechts drie soorten inkomen: inkomen uit loondienst, inkomen uit vermogen (rente, dividenden, huur, etc.) en gemengd inkomen van zelfstandigen. Alle mensen zonder werk, jongeren, ouderen en zieken hebben geen inkomen als ze niet werken of geen kapitaal hebben. Na interventie door de staat en sociale zekerheid hebben individuen een netto-inkomen uit werk en/of kapitaal, maar kunnen ze ook sociale uitkeringen ontvangen (werkloosheid, pensioenen, enz.), evenals toegang tot verschillende openbare diensten (zie figuur 2).

De tweede stap lijkt eenvoudig: om de inkomens te verdelen, heb je enkel een lijst nodig van de elf miljoen Belgen (of een representatieve steekproef) en voor elk van hen het bedrag van het inkomen dat hierboven jaar na jaar werd beschreven. Maar zoals aangegeven, bestaan er in België, meer dan ergens anders, een reeks methodologische obstakels om werk te verwezenlijken dat dicht in de buurt komt van het beschreven ideaal.

Er is echter een eerste oefening uitgevoerd in België [3] en we geven hier een beperkt en voorlopig beeld van de resultaten. Figuur 3 toont de evolutie van een indicator van inkomensongelijkheid (GINI-index [4]), voor en na belastingen, tussen 2003 en 2019.

Voorafgaand aan aftrek van belastingen en overheidsmaatregelen bleven de primaire inkomens ( dus arbeid en kapitaal samen) op een stabiel niveau van ongelijkheid van 2003 tot de crisis van 2009. Pas na de crisis steeg de ongelijkheid van inkomens. De GINI-index is gestegen van 0,52 in 2003 tot 0,57 in 2019. Dit is in tegenspraak met de visie van een over het algemeen stabiele ongelijkheid in België. Waarom bieden DINA's zo'n tegengesteld beeld? De verklaring ligt in het meetellen van alle kapitaalinkomsten. In de verslagperiode waren er twee belangrijke factoren die deze inkomsten beïnvloedden: enerzijds de daling van de rentevoeten (en dus van de inkomsten uit traditionele besparingen) en anderzijds de stijging van dividenden en ingehouden bedrijfswinsten. Aangezien deze laatsten ongelijker verdeeld zijn dan de eersten, is het kapitaal in 2019 ongelijker verdeeld dan in 2003. Dit vergroot de primaire ongelijkheid in inkomen.

Dit is duidelijk te zien in de verdeling van het inkomen vóór belastingen: terwijl de rijksten 10% in 2003 32,7% van het totale inkomen ontvingen, zal dit in 2019 38,1% zijn. Dit gaat ten koste van de rest van de bevolking. Op dit punt is het ook relevant om op te merken dat, zonder de staat en zonder herverdeling, de armsten 50% van de bevolking slechts 10,7% van het totale inkomen zouden hebben in 2019, vergeleken met 33,3% na herverdeling. De centrale rol van een fiscaal en parafiscaal systeem bij het organiseren van monetaire herverdeling en herverdeling van diensten wordt daarom benadrukt. Zonder deze systemen zouden mensen die jong, oud, ziek, werkloos of hulpbehoevend zijn, uitsluitend moeten vertrouwen op zuiver interpersoonlijke (of familiale) solidariteit om hen te hulp te schieten.

Slagen ons herverdelingssysteem en onze openbare diensten erin om de stijging van de ongelijkheid vóór belastingen, die sinds 2009 aan de gang is, te verhelpen? De evolutie van de GINI-index van inkomens na belastingen en herverdeling geeft een interessant beeld weer. Tussen 2003 en 2013 is de ongelijkheid in België na aftrek van belastingen gedaald dankzij de maatregelen van de staat en het socialezekerheidsstelsel. Tussen 2013 en 2019 zal de staat de toename van de primaire ongelijkheid als gevolg van de stijging van dividenden en ingehouden bedrijfsinkomsten (en de daling van de rente op spaargeld) niet compenseren. In deze periode is de ongelijkheid na aftrek van belastingen dramatisch toegenomen. In deze periode is de ongelijkheid na aftrek van belastingen dramatisch toegenomen. Beleidsmaatregelen met betrekking tot sociale zekerheid (bv. de belastingverschuiving van de regering Michel) of openbare diensten (bv. de besparingen na de crisis in 2009) hebben de situatie van primaire ongelijkheden ongetwijfeld verergerd. Het aandeel van de rijkste 10% in het inkomen na belastingen is 25,1% in 2019, vergeleken met 22,9% in 2003. Het is ook belangrijk om de omvang van de herverdeling via openbare diensten en sociale zekerheid te benadrukken: de armste 50% ontvangt 33,3% van het totale inkomen na aftrek van belastingen, vergeleken met 10,7% vóór aftrek van belastingen.

De aanpak verduidelijken, het spectrum vergroten

De verdeling van het Nationaal Inkomen moet verder worden ontwikkeld en verfijnd, met een langere tijdshorizon en nauwkeuriger statistische bronnen voor de verdeling van de nationale rekeningen. Een ander belangrijk gebied voor verbetering is het introduceren van erfgoed in de afbeelding. Net als bij inkomen is het belangrijk om alle eigendommen te verdelen. Niet alleen die van huishoudens [5], maar ook die van bedrijven (die uiteindelijk in handen zijn van huishoudens die aandeelhouder zijn in deze bedrijven). Zodra deze fase is afgerond, is het ook belangrijk om een analyse te hebben die de ongelijkheden in rijkdom en inkomen over elkaar legt. Sommige van de rijkste mensen in termen van inkomen zijn ook rijk in termen van vermogen. Maar er zijn ook rijke mensen die weinig inkomen hebben ( bv. sommige gepensioneerden). Deze verduidelijking zou het mogelijk maken om een rustiger en objectiever debat te voeren over erfenissen en schenkingen, en meer in het algemeen om de Belgische fiscaliteit aan te passen aan de uitdaging van ongelijkheid.

Het debat over de maatregelen die moeten worden genomen om ongelijkheid te bestrijden, is logischerwijs gebaseerd op uiteenlopende veronderstellingen over de rol van de staat, de variërende mate van belang die wordt gehecht aan het bestrijden van ongelijkheid, of de verdediging van de ene sociale klasse ten opzichte van de andere. Het vaststellen van de omvang van ongelijkheden, begrijpen wie getroffen wordt door ongelijkheden in inkomen of rijkdom, of beide, zou de kwaliteit van het politieke debat verbeteren. De eerste oefening die hier is uitgevoerd heeft al het voordeel dat het de voorstanders van het verminderen van staatsinterventie ongeacht de kosten en de voorstanders van de 'kop in het zand'-benadering van kapitaalinkomen tegenhoudt.

[1] Dit artikel is oorspronkelijk verschenen in het tijdschrift Démocratie van februari 2024

[2] F. ALVAREDO, A. ATKINSON, L. CHANCEL, T. PIKETTY, E. SAEZ, G. ZUCMAN, T. BLANCHET, et al. « Distributional National Accounts Guidelines », World Inequality Lab, 2020.

[3] B. CAPÉAU, A. DECOSTER, N. SHEIKH HASSAN, J. VANDERKELEN, « Distributional National Accounts for Belgium », BE-Paradis Working Paper 23.6, 2023.

[4] De Gini-coëfficiënt is een gangbare maatstaf voor ongelijkheid. De waarde varieert van 0, waarbij iedereen exact hetzelfde inkomen heeft, tot 1 (of 100), waarbij één persoon het volledige inkomen van de samenleving bezit.

[5] Op het moment van schrijven publiceert de Nationale Bank van België, op basis van de Europese enquête over de financiën en consumptie van huishoudens uitgevoerd door de Europese Centrale Bank, de verdeling van het financiële vermogen van Belgische huishoudens van 2009 tot 2023, op kwartaalbasis. Deze databank staat bekend als de Distributional Wealth Accounts.

Feminisering van sportieve ruimten

Agnes Elling — 2024-08-26T08:00:00Z

Sportdeelname is al lang geen louter mannelijke aangelegenheid meer. De algemene sportdeelname van mannen en vrouwen is ongeveer even groot. Niettemin bestaan er nog steeds genderspecifieke mechanismen van sociale in- en uitsluiting in diverse sportieve ruimten zoals op voetbalvelden, in zwembaden en in fitnesscentra.

De ontwikkeling van de moderne sport was aanvankelijk vooral gericht op jonge mannen uit de gegoede burgerij. Vandaag de dag wordt vrijwel iedereen geacht sportief te zijn en zijn er veel meer mogelijkheden door verbreding van sportieve activiteiten (meer recreatieve bewegingsactiviteiten) en meer sportieve ruimten en sportaanbieders (sportpleintjes, parken, fitnesscentra). Sport is echter nog steeds een sociale arena waarin maatschappelijke ongelijkheden zowel weerspiegeld als ter discussie gesteld worden. Sport bindt en onderscheidt via ‘eigen' regels van sportiviteit en rechtvaardigheid waarbij maatschappelijke ongelijkheden tijdelijk buitenspel lijken te worden geplaatst. Ook in hedendaagse sportieve ruimten vindt naast binding en integratie, echter spiegeling of versterking van maatschappelijke ongelijkheden plaats. Zo kent het professionele mannenvoetbal nog geen openlijke homoseksuele spelers en geschiedt besluitvorming in de sport vooral door witte mannen. De algemene sportdeelname van mannen en vrouwen is ongeveer even groot. Specifieke sportieve ruimten laten tevens duidelijke mechanismen zien van sociale in/uitsluiting naar gender en andere sociale statusposities.

Feminisering van het voetbalveld?

Kijk eens op een willekeurig trapveldje in een dorp of in een sportkooi of fancy speelveld in een grote stad. De gebruikers zijn over het algemeen jonge jongens met uiteenlopende etnische achtergronden, sterk bepaald door de sociale signatuur van de wijk. Af en toe speelt er eens een meisje mee, vooral vaardige voetbalsters. Als er meer meisjes rondhangen bij deze openbare sportieve ruimten, dan is het meestal ‘langs de lijn'. Of als er, onder begeleiding, aparte speeltijd is gereserveerd voor meisjes of gemengde groepen. Misschien ook niet zo raar als je bedenkt dat vrouwenvoetbal pas sinds 1971 officieel onderdeel is van de Europese en daarmee ook de nationale voetbalbonden. Omdat vrouwen niet zouden kunnen voetballen en omdat het schadelijk zou zijn voor ze, mochten meisjes en vrouwen niet meedoen en wilden ze dat vaak ook zelf niet. Daar is de afgelopen decennia wel enige verandering in gekomen. Voetbal is inmiddels een van de meest populaire sporten onder (migranten)meisjes en de meeste ouders vinden voetbal ook een prima sport voor hun dochters.
Toch is het voetbalveld(je) nog steeds een sterk gegenderde ruimte. Dat geldt niet alleen voor de toegankelijkheid van openbare trapveldjes voor meisjes. Steeds meer voetbalverenigingen kennen inmiddels een vrouwenafdeling, maar ze komen qua faciliteiten en aandacht nog vrijwel overal ‘op de tweede plaats'. De media-aandacht is groeiende, maar nog steeds marginaal en in tegenstelling tot het mannenvoetbal, sterk afhankelijk van internationale prestaties van het nationale team en van ‘mooie koppies'.

Strijd om zwemuren voor moslimvrouwen

Waar voetbal pas sinds kort als ‘geschikte‘ sportactiviteit voor vrouwen wordt gezien, is zwemmen dat al veel langer. Lange tijd was hadden veel openbare zwembaden ook aparte vrouwenuren, zonder enige publieke ophef. Aan het eind van de vorige eeuw werden gesegregeerde zwemuren voor vrouwen echter onderwerp van de publieke discussie, vooral betreffende de gesubsidieerde zwemuren voor islamitische meisjes en vrouwen. In Nederland, vanwege de meervoudige achterstandsituatie van veel islamitische vrouwen troffen veel grootstedelijke zwembaden met subsidies speciale maatregelen om de toegankelijkheid voor deze groep te vergroten. Op speciale vrouwenuren was alleen vrouwelijk personeel aanwezig en werden eventuele glazen wanden afgeschermd om inkijk van mannen tegen te gaan. Mede door een veranderend politiek klimaat, leidde de overheidssteun voor aparte zwemuren voor allochtone vrouwen steeds vaker tot discussie.
Veel tegenstanders vinden aparte zwemuren een voorbeeld van segregatie. Maar evenzeer kan gesteld worden dat het niet verlenen van overheidssteun voor het (leren) zwemmen op eigen voorwaarden, volwaardige deelname van islamitische vrouwen aan de samenleving - hun integratie - belemmert. Bovendien komen reguliere sportsubsidies, zoals jeugd- en accommodatiesubsidies voor verenigingen, voornamelijk ten goede aan autochtone jongens en mannen omdat zij het meest in clubverband actief zijn.
Door het verdwijnen van publieke middelen is de toegankelijkheid van openbare vrouwenuren voor islamitische vrouwen beperkt en zijn zij meer aangewezen op verenigingsuren van islamitische zelforganisaties. Hoe minder rekening zwembaden en gemeenten houden met de wensen van islamitische vrouwen tijdens openbare vrouwenuren, des te kleiner is de kans op etnische menging en uitwisseling van zwemgewoonten en het gezamenlijk overwinnen van watervrees of angst voor de etnische ander. Niettemin vervullen islamitische zwemverenigingen ook een positieve rol binnen maatschappelijke integratie en emancipatie. Behalve het bieden van zwemplezier en ontspanning dragen ze bij aan meer zwemvaardige burgers en islamitische zweminstructrices en een multicultureler gebruik van publieke sportaccommodaties.

Fit, slank en sterk

Voetbalvelden en zwembaden vormen al sinds eind 19de eeuw belangrijke ruimten voor sportdeelname en sportieve recreatie. Van de marginale mannelijke krachthonken van weleer, zijn fitnesscentra pas de afgelopen decennia uitgegroeid tot een van de grootste sportaanbieders. Fitness sluit aan bij bredere maatschappelijke ontwikkelingen, gericht op een gezonde leefstijl, een slank en vitaal uiterlijk, en de verwezenlijking van persoonlijke doelen. Met de toenemende populariteit van fitnessactiviteiten steeg ook het aantal fitnesscentra sterk. Het niet-competitiegerichte beweegaanbod, de flexibeler openingstijden en lidmaatschapsopties en de vluchtiger sociale interacties vergeleken met sportverenigingen sluiten aan bij een grote groep sportconsumenten.
Groepen die in de verenigingssport zijn ondervertegenwoordigd zoals vrouwen en homoseksuele mannen, blijken juist oververtegenwoordigd in fitnesscentra.
Fitnessactiviteiten als geheel richten zich op een redelijk uniform, gender- en leeftijdsonafhankelijk lichaamsideaal: fit, slank en gespierd. Tegelijkertijd zijn de specifieke activiteiten en diverse ruimten ook hier duidelijk gegendered. Vrouwen zijn vaker actief in groepslessen op muziek, waarbij de nadruk gelegd wordt op afvallen en een, voor mannen, seksueel aantrekkelijk uiterlijk (‘sexercise', ‘exersex' en ‘buik-borsten-billen'-klasjes). Tegenover het vrouwelijke bodyshaping staat het mannelijke bodybuilding, vooral om breedgeschouderd te worden. Vergeleken met de wedstrijdgebonden rivaliteit in sportclubs is in fitnesscentra eerder sprake van een ‘stille' uiterlijke strijd, hoewel ook schreeuwend expliciet in seksistische marketingcampagnes. Dat gegenderde marketingbeloften van een gezondheid, fit en sexy lichaam niet zo eenvoudig te verwezenlijken zijn, heeft velen een fitnesslidmaatschap weer snel doen opzeggen.

Tot slot

De openbare ruimte is van iedereen, maar van sommigen een beetje meer dan van anderen. Dat geldt ook voor openbare en private sportaccommodaties. Alle mensen hebben het recht op toegankelijke sportdeelname, maar niet alle sportieve ruimten zijn voor iedereen even toegankelijk. Mogelijkheden om mee te doen aan sport en zich ergens ‘thuis' te voelen zijn nog steeds deels verschillend voor mannen en vrouwen en eveneens gerelateerd aan andere sociale statusposities, zoals klasse, etniciteit en seksuele voorkeur. Ik pleit dan ook voor voortgaande feminisering van en sociale inclusie in sportieve ruimten, zowel qua deelname als in de organisatie en besluitvorming.

Hoe de smartphone bijdraagt aan de economische instabiliteit

Mathieu Strale — 2024-08-12T08:00:00Z

Airbnb, Uber, menu next door, Listminut, BlaBlaCar of Deliveroo ... een "nieuwe" economische sector duikt tegenwoordig op in de straten, op onze telefoons en in onze samenleving. De sector wordt gekenmerkt door een aantal elementen: de cultuur van een innovatief en onconventioneel imago, de eis om tot de deeleconomie te behoren, de verbetering van de toegang tot de arbeidsmarkt of extra vergoedingen voor hun "dienstverleners".
Ver van die idyllische visie ontwikkelen die bedrijven zich doordat ze eigenlijk hun voordeel halen uit de wijdverspreide toegang tot het internet, lacunes in de wetgeving en de welwillendheid (althans in het begin) van de overheid, en de toenemende economische onzekerheid bij een klein deel van de bevolking.

Een misleidend beeld

Ten eerste moet het beeld van deze bedrijven bijgeschaafd worden.

Zo is bijvoorbeeld die aura van innovatie rond hen relatief. Deze bedrijven zijn actief in sectoren zoals leveringen, auto met chauffeur, logies, huishoudelijke taken, klusjes, … wat niet heel vernieuwend is. De essentie is dat de bedrijven elektronische platformen creëren die de klant en “dienstverleners” direct in contact brengen met elkaar. Daarvoor rekenen deze bedrijven dan een vergoeding aan. Nogmaals weinig nieuws. Dit soort ondernemingen gebruikt gewoon bestaande toepassingen en middelen, zoals platformen voor taxi's, het boeken van hotels of bed & breakfasts taxiplatformen, boekingen van hotels of bed & breakfasts, carpoolen en het delen van materiaal om het gebruik ervan te vergemakkelijken op IT- en telecommunicatietools.

Ten tweede genieten deze bedrijven van het positieve beeld van de deeleconomie, ook al voldoen ze aan geen van de “regels” van de deeleconomie. Een nota van het Centre Permanent pour la Citoyenneté et la Participation (CPCP) [1] stelt dat er drie bepalende kenmerken zijn die de deeleconomie definiëren:

– Een horizontale logica en netwerk betekenen dat de organisatie gedecentraliseerd en niet-hiërarchisch is. Er is geen uniek beslissingscentrum;
– Het delen van kennis en middelen waartoe iedereen die bijdraagt gratis toegang heeft;
– Een samenwerkingslogica gebaseerd op de gemeenschappelijke belangen van een groep.

Geen van de bovenstaande bedrijven voldoet aan die criteria. Ze zijn allemaal gebaseerd op een enkel beslissingscentrum en een hiërarchische structuur. Eveneens hebben de klanten en de dienstverleners maar een beperkte en gecontroleerde toegang tot het digitale platform, de essentie van hun werking. Tot slot vormen de gemeenschappelijke groepsbelangen niet de prioriteit van de ondernemingen, waar verder nog op teruggekomen wordt.

Een speculatief en winstgevend model

In feite zijn deze bedrijven gebaseerd op het uitbuiten, en spelen ze met de sociale en fiscale normen.

Geen van die bedrijven betaalt zijn “dienstverleners” zoals medewerkers, tenzij ze daartoe gedwongen zouden worden door een specifieke wetgeving. Zij worden tegen provisie betaald, op een forfaitaire basis of in functie van hun "prestaties" [2]. In België worden de werknemers gedwongen om te kiezen voor het zelfstandigenstatuut; in Frankrijk zijn ze freelance. Toch worden er ook verplichtingen geëist die in strijd zijn met deze statuten. Zo bestaat er bijvoorbeeld een ondergeschikte relatie tussen het bedrijf en de dienstverlener die de onafhankelijkheid van deze laatste tegenspreekt: de exclusiviteitsverplichting, materiaal in de kleuren van het bedrijf, specifieke instructies voor de uitoefening van een activiteit, het werk in het kader van een bepaalde dienst, het bestaan van een sanctiesysteem, ...

De flexibiliteit die aangeprezen wordt om werknemers aan te trekken, komt vooral de werkgevers ten goede. Zij moeten geen kosten betalen in geval van ziekte, bij gebrek aan opdrachten, bij een ongeval of "ontslag", en verminderen investeringskosten omdat die grotendeels onder de verantwoordelijkheid van de dienstverleners vallen (aankoop en onderhoud van voertuigen, gereedschap of onroerend goed) [3]. Hoewel theoretisch gezien het inkomen interessant kan lijken, bijvoorbeeld voor chauffeurs of bezorgers, aangezien het moeilijk is om een volledig werkrooster te hebben en de kosten te dekken, krijgen ze zelden een netto-uurloon gelijk aan een minimumloon [4].

In een bredere context spelen die bedrijven met hun status van internationale platformen om hun belastingen tot een minimum te beperken. Ze geven hun inkomsten daar aan waar de wetgeving minder streng is en niet daar waar ze hun inkomsten produceren [5]. Bovendien maken ze niet alleen gebruik van het feit dat het moeilijk is voor de staat om hun activiteiten te regulariseren, ze worden ook vrijgesteld van normen en belastingen die op de klassieke manier geïnd worden: BTW, sociale bijdrages, gezondheids- en veiligheidsnormen en de specifieke belastingen gelinkt aan de desbetreffende sector (hotelwezen, taxi, horeca, ...) [6].

Ondanks hun strategieën om de kosten te beperken en normen te ontwijken, hebben die bedrijven het moeilijk om winstgevend te zijn. Ze zetten vooral in op een zeer snelle groei gevoed door fondsenwerving en investeringen van buitenaf [7]. Dat maakt hen kwetsbaar, naar het voorbeeld van het faillissement van “Take eat easy”, en doet vrezen dat er een speculatieve bubbel in de sector gecreëerd wordt.

Vector van onzekerheid

Door dat model creëren die ondernemingen ongelijkheden en onzekerheden.

Ten eerste respecteren ze niet dezelfde regels als de “klassieke” bedrijven. Daardoor maken ze zich schuldig aan sociale dumping en zetten ze de rest van de sector aan tot het verminderen van de kosten en het personeel, dus anders gezegd tot een faillissement. Zo verschijnt er een valstrik voor de werknemers in sectoren die beïnvloed worden door deze "nieuwe economie". De werknemers die in loondienst werken bij een klassiek bedrijf worden over het algemeen door de concurrentie bedreigd. De nieuwe “dienstverleners" hebben een onzeker statuut en hebben geen stabiele vooruitzichten [8]. Bovendien maken de populariteit van de sector en het ontbreken van niet gekwalificeerde arbeidskrachten het mogelijk om de lonen te verlagen of ze ten minste laag te houden omdat er veel potentiële werknemers zijn en ze gemakkelijk uitwisselbaar zijn.

In deze context is het discours van die nieuwe spelers misleidend. Ze hebben het over de kans die ze jongeren bieden, vooral jongeren met maatschappelijke problemen, om het werkveld te betreden. Maar eigenlijk vernietigen ze de (meer) stabiele banen van hun concurrenten en dwingen ze hun “werknemers” tot een instabiliteit van onbepaalde duur, zonder opleidingsmogelijkheden of de mogelijkheid tot een overstap naar een functie als werknemer. Door middel van flexibele microjobs wordt er toegang gegeven tot aanvullende inkomens. Daardoor dragen die bedrijven ook bij tot een samenlevingsmodel waar arme werknemers worden gedwongen om hun inkomen aan te vullen door middel van dergelijke activiteiten, ten koste van vele overuren en zonder werkveiligheid of een erkend statuut.

Tot slot werken die bedrijven door het aftrekken van de maximale belastinginning mee aan de onder-financiering van de sociale uitkeringen en openbare diensten.

Verandering is mogelijk

Verschillende lokale en buitenlandse voorbeelden tonen aan dat de wetgeving aangepast kan worden om de sociale en fiscale dumping van deze bedrijven tegen te gaan [9]. Ook hebben dienstverleners hun statuut van werknemer volledig kunnen laten erkennen [10]. De spelers in deze "nieuwe economie" strijden dus heftig tegen die beslissingen [11], waaruit blijkt dat hun bedrijfsmodel gebaseerd is op de laagst biedende.

Ze profiteren daarbij van de onverschilligheid en zelfs medeplichtigheid van de autoriteiten die daarin moderne activiteiten zien, een manier om de monopolies te ontmantelen tot lagere kosten en de concurrentiepositie te verbeteren [12]. Die medeplichtigheid blijkt waar te zijn en de omvang van alle drukmiddelen die gebruikt zijn, worden onthuld wanneer een voormalig Europees commissaris voor Mededinging en een voormalig Amerikaanse minister van Transport bij Uber in dienst getreden zijn, terwijl een voormalig Amerikaans minister van Justitie door Airbnb aangeworven is [13].

Een andere uitdaging is de aanpak van de media. Ook al wordt er over de sector veel verslaggegeven, en recentelijk nogal kritisch, is die verslaggeving vaak gebaseerd op individuele gebruikers of dienstverleners [14]. Hoewel die reportages de kwetsbaarheid van de werknemers onderstrepen, gaan ze toch in het algemeen voorbij aan de sociale dumping en de effecten daarvan op de samenleving, en gaan ze liever over het bedrag van de inkomsten dat een individu eruit kan halen.

Tenslotte bestaan er alternatieven: ofwel zijn ze effectief gebaseerd op het model van deeleconomie - in dat geval worden er geen transactiekosten geïnd en werken ze op een niet-monetaire uitwisseling van basisdiensten, of ze betalen hun werknemers correct, op basis van volgens de regels opgemaakte arbeidscontracten. Die alternatieven zijn onder meer opgenomen en beschreven in de nota van het CPCP [15].

[1] Zie de Nota van het Centre Permanent pour la Citoyenneté et la Participation

[2] Zie het artikel dat verschenen is op de site van IAATA

[3] Zie de artikelen in La Tribune, du Vif, de The Guardian, en de nota van het CPCP

[4] Zie in verband met het werkelijk salaris het artikel in la Tribune evenals het artikel van 20minutes.fr

[5] Zie het artikel dat verschenen is op de site van Agora Vox

[6] Artikel van rue89 op Menu Next Door
Artikel van l'Obs op Airbnb

[7] Zie in verband met fondswervingen de artikelen van The Guardian, rue89 en nextInpact

[8] Om meer te weten te komen over de arbeidsvoorwaarden en “wat er zich achter de schermen afspeelt” kan u de artikelen in The Guardian, Vif, en een tweede in The Guardian lezen

[9] Zie de artikelen op recode.net en op de site van France TV Info

[10] Meer informatie over deze erkenning op de site van BBC, The Guardian, Figaro en France24

[11] Zie daarvoor het uitstekende artikel van La Tribune

[12] Een ander uitstekend artikel van La Tribune

[13] Zie het artikel van The Guardian
Voor de abonnees van de Financial Times

[14] Zie bijvoorbeeld de ervaring op Le Vif of op rue89

[15] Zie de nota van het Centre Permanent pour la Citoyenneté et la Participation

Privévermogen in België: “Get rich or die trying”?

Antoine Dedry — 2024-07-29T06:00:00Z

Hoe worden we rijk? Tijdens het ancien régime en tot de Eerste Wereldoorlog is het duidelijk: erfenis is de enige weg naar rijkdom. De bekende speech van Beaumarchais in de monoloog van Figaro geeft deze situatie goed weer:

“U waant zich een groot genie omdat u zo machtig bent!... Adel, rijkdom, stand, positie: dit alles maakt zo trots! Wat heeft u voor goeds gedaan? U heeft de moeite gedaan om geboren te worden, niets meer…

Met andere woorden, in een maatschappij waarin het privévermogen het grootste deel van de geaccumuleerde rijkdom uitmaakt (in vergelijking met lonen) en waarin dit privévermogen zeer ongelijkmatig verdeeld is binnen een maatschappij, bestendigen erfenissen de ongelijkheid van de ene generatie op de andere.

De liberale kapitalistische maatschappij van de 19de eeuw betekent een breuk met het Ancien régime en is gebaseerd op “verdienste”. Rijkdom is vanaf nu het resultaat van werk en talent, niet langer van goede afkomst.

Maar hoe zit het nu echt? Zowel in België als elders zijn er weinig studies die concrete elementen aanreiken van deze overgang van een op erfenisrecht gebaseerde maatschappij naar een meritocratische maatschappij, waarin sociale afkomst een steeds kleinere rol speelt binnen het privévermogen.

In België is het aandeel van de vermogensoverdracht van het privévermogen (of erfenis) binnen de rijkdom sterk veranderd doorheen de tijd. De onderstaande grafiek toont de evolutie van het belang van erfenissen in verhouding tot het nationaal inkomen [1]. De curves op de grafiek geven dezelfde realiteit weer, uitgedrukt door twee verschillende benaderende berekeningsmethodes [2]. De fiscale stroom (witte curve) is een directe meting van het bedrag dat doorgegeven wordt tussen de generaties, berekend op basis van de successierechten, terwijl de economische stroom (zwarte curve) een raming is vanuit de macro-economische gegevens (volwassen sterftecijfer, nationale privévermogen) [3].

Figuur 1: Evolutie van de jaarlijkse erfenisstroom, België 1857-2010

Het verschil tussen de twee curves komt voornamelijk voort uit meetfouten [4] en fiscale fraude [5].

Welke ontwikkelingen zien we duidelijk op deze grafiek? Het is niet verwonderlijk dat voor 1900 het aandeel van de erfenissen ten opzichte van de jaarlijks geproduceerde rijkdom erg hoog ligt (tussen 13% en 25% van het nationaal inkomen). Het merendeel van de rijkdom is in feite eigendom en niet geproduceerd.

Meer nog, een heel klein deel van de bevolking bezit het grootste deel van deze rijkdom. Vanaf het begin van de 20e eeuw doet er zich zo'n sterke daling voor dat de verhouding tussen de erfenissen en de nationale rijkdom schommelt van 5 tot 10% tussen de jaren 1920 en 1960, met minima die te wijten zijn aan de oorlogen en de crash in 1929. In de naoorlogse periode tot 1974, vormt het arbeidsinkomen een belangrijk deel van de geproduceerde nationale rijkdom en wordt zo het aandeel van de erfenissen ten opzichte van het nationaal inkomen beperkt. Welnu, we moeten voor ogen houden dat het arbeidsinkomen rechtvaardiger is verdeeld binnen de bevolking dan het bezit en de daaruit vloeiende inkomsten (kapitaalinkomsten). Vanaf de jaren 1980 keert deze trend zich om met een significante stijging van de erfenisstroom in het nationaal inkomen. Stillaan keren we terug naar een maatschappij waar de erfenissen een steeds belangrijkere plaats innemen binnen de gecreëerde rijkdom.

Wanneer we ons nu focussen op de geërfde rijkdom binnen de geaccumuleerde totale rijkdom doorheen de tijd, met andere woorden het deel van het totale bezit dat geërfd is, wordt de grafiek nog duidelijker (Figuur 2). Dit deel bereikt vandaag de dag ongeveer 75%, terwijl het tussen het einde van de jaren 1960 en het midden van de jaren 1970 een dieptepunt bereikte van 45%. Tussen 1960 en het midden van de jaren 1970, is de accumulatie van geërfde rijkdom gedaald in de totale rijkdom: onder andere de constante stijging van de lonen verklaart deze evolutie. Sindsdien heeft de trend zich sterk gekeerd, zodanig dat erfenis tegenwoordig een belangrijkere plaats inneemt dan arbeid binnen de totale rijkdom van de Belgische maatschappij. Arbeid zorgt duidelijk niet meer voor het verhogen van de rijkdom, de verhoging gebeurt weer voornamelijk door middel van de erfenis.

Figuur 2: Evolutie van de gecumuleerde erfenis binnen het totale vermogen, België 1960-2010

Hoewel in strijd met de verdienste-ideologie, is het belang van erfenissen in het inkomen of het geaccumuleerde vermogen als dusdanig geen bron van ongelijkheid. Maar de verdeling van het vermogen is wel zeer ongelijk. Volgens de Nationale Bank bezitten 20% van de rijkste Belgen in 2013 wel 61,2% van het nationale vermogen terwijl de 20% armste Belgen niet meer bezitten dan 0,2% van het vermogen [6], wat een ongelijkere verdeling weergeeft dan die van de arbeidsinkomens.

[1] Het gaat over het vergelijken van het totaal aan erfenisoverdrachten met de totale geproduceerde inkomsten gedurende een gegeven jaar.

[2] Voor de methodologische verduidelijkingen, zie Dedry A., Richesse et héritage en Belgique.

[3] De twee curves zijn aangepast om rekening te houden met donaties.

[4] Voor de Tweede Wereldoorlog bestonden de nationale boekhouding en het concept van BBP nog niet, wat het meten moeilijk maakt.

[5] De belastingontduiking is de laatste jaren sterk gestegen.

[6] Uit Caju P. (2013), Structure et répartition du Patrimoine des ménages : une analyse menée sur la base de la HFCS, Revue économique, BNB.